KURS ISHI

KIRISH Qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat sanoati global miqyosda barqaror rivojlanishning asosiy ustunlaridan biri bo‘lib, bu sohaning samaradorligi nafaqat iqtisodiy o‘sishni, balki ekologik barqarorlikni ham belgilaydi. Jahon miqyosida har yili qariyb 1,3 milliard tonna oziq-ovqat mahsulotlari isrof qilinadi, bu esa global oziq-ovqat ishlab chiqarishning uchdan bir qismini tashkil etadi [1]. Xususan, meva va sabzavot chiqindilari ushbu umumiy hajmining salmoqli qismini egallab, har yili 30-50% gacha hosil yerda yo‘qotiladi yoki iste’molchilargacha yetib bormasdan yaroqsiz holga keladi [2]. Bu chiqindilar nafaqat iqtisodiy yo‘qotishlarga olib keladi, balki ularni utilizatsiya qilish uchun katta resurslar talab qilinishi hamda atmosferaga zararli issiqxona gazlari ajralib chiqishi orqali atrof-muhitga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadi [3]. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, oziq-ovqat chiqindilari global issiqxona gazlari emissiyasining 8-10% ini tashkil etadi, bu esa transport sektorining umumiy emissiyasiga deyarli tengdir [4]. O‘zbekiston sharoitida ham meva-sabzavot mahsulotlari yetishtirish va qayta ishlash hajmlari yildan yilga ortib bormoqda, biroq bu jarayonlarda hosil bo‘layotgan chiqindilarni samarali boshqarish va ulardan qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar olish masalasi dolzarbligini saqlab qolmoqda. O‘zR Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda 20 million tonnadan ortiq meva-sabzavot mahsulotlari yetishtirilgan bo‘lib, ularning 25-30% ga yaqini, ya’ni qariyb 5-6 million tonnasi turli sabablarga ko‘ra chiqindiga aylanadi [5]. Bu esa milliy iqtisodiyot uchun sezilarli darajadagi yo‘qotishlar va resurslarni samarasiz sarflash deganidir. Yuqorida keltirilgan raqamlar shuni ko‘rsatadiki, meva va sabzavot chiqindilaridan samarali foydalanish global va milliy miqyosda nafaqat iqtisodiy, balki ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu muammo ko‘p qirrali bo‘lib, u oziq-ovqat xavfsizligi, resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va aholi daromadlarini oshirish kabi masalalar bilan uzviy bog‘liq. Hozirgi kunda qayta ishlash korxonalarida texnologik jarayonlar natijasida hosil bo‘ladigan chiqindilar, chakana savdo tarmoqlarida standartlarga javob bermaydigan mahsulotlar va yakuniy iste’molchilar tomonidan isrof qilinadigan oziq-ovqatlar hal etilmagan muammo bo‘lib qolmoqda. Ush ...