KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning (YaIM) o‘sish sur’ati 6%ni tashkil etib, sanoat ishlab chiqarish hajmi 5.5%ga, xizmat ko‘rsatish sohasi esa 6.8%ga oshdi [1]. Tadbirkorlik subyektlari soni 500 mingdan oshgan bo‘lib, ularning mamlakat iqtisodiyotidagi ulushi barqaror o‘sib bormoqda [2]. Shunga qaramay, 2023-yilda umumiy korxonalarning taxminan 20%i moliyaviy natijalarini optimallashtirish va samarali taqsimlashda jiddiy qiyinchiliklarga duch keldi, bu esa investitsiyalarning qaytish tezligiga va barqaror o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatdi [3]. Moliyaviy natijalarni aniqlash va taqsimlash korxonalarning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu jarayonlarni samarali boshqarish rentabellikni oshirish va kapital qiymatini maksimal darajaga yetkazish imkonini beradi. Mazkur mavzu nafaqat mikroiqtisodiy darajada alohida korxonalar uchun, balki makroiqtisodiy miqyosda mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun ham dolzarb hisoblanadi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqobat sharoitida korxonalarning moliyaviy natijalarini to‘g‘ri baholash, xolis aniqlash va strategik taqsimlash har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Aksariyat kichik va o‘rta biznes subyektlarida sof foydani taqsimlashda aniq strategiya yo‘qligi, investitsiya qarorlarini qabul qilishda moliyaviy tahlilga yetarlicha e’tibor berilmasligi kabi muammolar kuzatilmoqda [4]. Masalan, O‘zbekistondagi korxonalarning taxminan 35%i moliyaviy natijalarni prognozlashda zamonaviy usullardan yetarli darajada foydalanmaydi, bu esa noto‘g‘ri boshqaruv qarorlariga olib kelishi mumkin [5]. Qolaversa, ESG (Environmental, Social, Governance) tamoyillarining korxona moliyaviy natijalariga ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar hanuz yetarli emas, ayniqsa O‘zbekiston sharoitida bu masalaning o‘rganilishi kelajakda investorlarni jalb qilish va barqaror rivojlanish uchun fundamental ahamiyatga ega [6]. Moliyaviy natijalarni aniqlash va taqsimlash masalalari jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, J. Van Horne (1989) o‘zining “Financial Management and Policy” nomli fundamental asarida moliyaviy boshqaruvning asosiy prinsiplarini, shu jumladan foydani taqsimlash strategiyalarini batafsil yoritib, kapitallashuv va dividend siyosatining o‘zaro bog‘liqligini isbotlagan [7]. S. Myers va S. Stewart (1984) “Capi ...