KURS ISHI

KIRISH Keyingi yillarda global iqtisodiyotda mulkchilik munosabatlarining rivojlanishi, ularning iqtisodiy o‘sish, investitsiyalar va tadbirkorlik faolligini rag‘batlantirishdagi o‘rni tobora muhimlashib bormoqda. Masalan, 2023 yilda jahon miqyosida xususiy mulkni ro‘yxatdan o‘tkazish va huquqiy himoya qilishga oid xizmatlar bozori hajmi taxminan 250 mlrd AQSH dollarini tashkil etdi [1]. O‘zbekistonda esa oxirgi besh yilda xususiy mulkning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 70% dan oshib, mamlakat iqtisodiyotining tayanchiga aylangani e'tirof etilmoqda [2]. Bu ko‘rsatkichlar mulkchilikning qonuniy va iqtisodiy asoslarini chuqur tushunish, ularni yanada takomillashtirish hamda huquqiy himoya mexanizmlarini mustahkamlash bugungi kunning dolzarb vazifasi ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mulkchilik munosabatlaridagi huquqiy nomuvofiqliklar, tadbirkorlar uchun yaratilayotgan ma'muriy to‘siqlar va mulk huquqining zaif himoya qilinishi kabi muammolar iqtisodiy rivojlanishga to‘siq bo‘lmoqda. Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va investitsiya muhitini yaxshilash borasida amalga oshirilayotgan islohotlar sharoitida mulkchilikning barcha shakllarini, jumladan, xususiy, davlat va boshqa shakllarini huquqiy va iqtisodiy jihatdan puxta tartibga solish, ularning samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Aynan shu jihatlar ushbu kurs ishini bajarish zaruratini belgilab beradi. Mulkchilik munosabatlari nazariyasi va amaliyoti jahon iqtisodchilik fanida keng o‘rganilgan mavzulardan biridir. Jumladan, Ronald Koas (1960) o‘zining “Firmaning tabiyati” asarida mulk huquqlarining aniqligi va ularni almashishning iqtisodiy samaradorlikka ta'sirini tahlil qilib, mulkchilikning transaktsion xarajatlari nazariyasiga asos soldi [3]. Oliver Uilyamson (1975) esa huquqiy institutlar va institutsional iqtisodiyotni o‘rganib, mulk huquqlarining kelishuvlarni shakllantirishdagi rolini tadqiq etdi [4]. Amartya Sen (1999) iqtisodiy rivojlanishning ijtimoiy-huquqiy omillarini ko‘rib chiqqan holda, mulkiy huquqlarning barqarorligi va himoya qilinishini ijtimoiy farovonlikning muhim sharti deb hisobladi [5]. Daron Acemoğlu va Jeyms Robinsons (2012) o‘zlarining “Millatlarning yuksalishi va tanazzuli” kitobida mulk huquqlarini himoya qiluvchi institutsional tuzilmalarning mamlakatlarning iqtisodiy taraqqiyotiga ta'sirini empirik dalillar asosida ko‘rsatib berdilar [6]. O ...