KURS ISHI

KIRISH Mulkchilik munosabatlari iqtisodiy tizimning asosini tashkil etuvchi fundamental toifadir. U jamiyatning iqtisodiy taraqqiyoti, resurslardan samarali foydalanish va aholi farovonligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, mulkchilik huquqlarining aniq belgilanishi va himoyalanishi yalpi ichki mahsulotning (YaIM) o‘sishiga o‘rtacha 1.5-2.0% qo‘shimcha hissa qo‘shishi mumkin [1]. Xususan, 2023-yilda xususiy sektorning O‘zbekiston YaIMdagi ulushi 82.5% ni tashkil etdi [2], bu mulkchilik munosabatlarining mamlakat iqtisodiyotidagi ustuvorligini yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu raqamlar mulkchilik institutlarining samaradorligi iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biri ekanligidan dalolat beradi. Investitsiyalar hajmining ortib borishi, raqobat muhitining kuchayishi va innovatsion faoliyatning rivojlanishi bevosita mulkchilik munosabatlarining qay darajada mustahkam va ishonchli ekanligiga bog‘liq. Bugungi globallashuv davrida mulkchilik munosabatlarining mohiyati va jihatlarini chuqur o‘rganish O‘zbekiston uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida amalga oshirilgan xususiylashtirish siyosati, yer munosabatlaridagi islohotlar va intellektual mulkni himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar iqtisodiy transformatsiyaning muhim qismlaridan biridir. Shunga qaramay, mulkchilik huquqlarining to‘liq kafolatlanmaganligi, tranzaksiya xarajatlarining yuqoriligi va korrupsiyaning ba’zi hollarda saqlanib qolishi kabi muammolar investitsion muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, Jahon bankining "Biznes yuritish" (Doing Business) hisobotlarida mulkni ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlaridagi qiyinchiliklar va huquqiy himoyaning yetarli darajada emasligi O‘zbekistonning ayrim yillarda reytingdagi o‘rniga ta’sir ko‘rsatgan [3]. Bu esa mulkchilik munosabatlarini yanada takomillashtirish orqali mamlakatning investitsion jozibadorligini oshirish va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash zaruratini keltirib chiqaradi. Mulkchilik munosabatlarining nazariy asoslari va amaliy jihatlari jahon miqyosida ko‘plab yetuk olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Ronald Coase [4] o‘zining “Ijtimoiy xarajatlar muammosi” asarida tranzaksiya xarajatlari nolga teng bo‘lsa, mulk huquqlarining boshlang‘ich taqsimotidan qat’i nazar, resurslarning samarali taqsimlanishiga erishilishini isbotladi, bu esa in ...