KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2023-yil yakunlari bo‘yicha ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatdagi pul taklifi (M2) 157,4 trln so‘mni tashkil etgan bo'lib, bu yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 20% iga tengdir [1]. Pul massasi o‘sishi 2022-yilga nisbatan 18,3% ni tashkil etgan bo'lsa, bank tizimidagi naqd pulsiz muomalalar hajmi umumiy pul aylanmasining 90% dan oshib ketgan [2]. So‘nggi yillarda bank kartalari orqali amalga oshirilgan to‘lovlar hajmi 2,5 barobarga o'sib, 2023-yilda 580 trln so‘mga yetgan [3]. Shu bilan birga, 2023-yilda inflatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etgan bo'lib, pulning xarid qobiliyatini saqlash va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash dolzarb vazifa bo'lib qolmoqda [4]. Bu raqamlar muomala uchun zarur bo‘lgan pul miqdorini aniq va ilmiy asoslangan holda belgilashning naqadar muhimligini ko'rsatadi, chunki pul massasining optimalligi iqtisodiy o'sish, narxlar barqarorligi va moliyaviy barqarorlikka bevosita ta'sir ko'rsatadi. Bugungi kunda, global iqtisodiy o‘zgarishlar, raqamli transformatsiya va moliyaviy texnologiyalar (FinTech) rivojlanishi sharoitida pul muomalasining murakkablashuvi kuzatilmoqda [5]. O‘zbekiston iqtisodiyotining ochiqligi va xalqaro integratsiyalashuvi jarayonida, shuningdek, inflyatsion bosimning mavjudligi sababli, muomala uchun zarur bo‘lgan pul miqdorini to‘g‘ri aniqlash muhim strategik ahamiyat kasb etadi [6]. An'anaviy pul nazariyalarida taklif etilgan modellar ko'pincha zamonaviy iqtisodiyotning o'ziga xos xususiyatlarini, jumladan, elektron to'lovlar, kriptovalyutalar va pulning aylanish tezligidagi o'zgarishlarni to'liq aks ettirmaydi [7]. Natijada, pul taklifi darajasini belgilashda xatolar iqtisodiyotda ortiqcha likvidlikka yoki, aksincha, likvidlik tanqisligiga olib kelishi mumkin, bu esa inflatsiyaning tezlashishiga, iqtisodiy o'sishning sekinlashishiga yoki moliyaviy beqarorlikka olib kelishi mumkin [8]. Shu sababli, amaliyotda mavjud bo'lgan nazariy-metodologik bo'shliqlarni bartaraf etish va O'zbekistonning o'ziga xos iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda yangi yondashuvlarni ishlab chiqish zarurati paydo bo'ladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon iqtisodiyotshunosligida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Irving Fisher (1911) o'zining "Pulning sotib olish qobiliyati" asarida pulning miqdoriy nazariyasini ishlab chiqib, pul miqdori va narxlar darajasi o‘rta ...