KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning neft-kimyo sanoati iqtisodiyotning muhim ustunlaridan biri bo‘lib, so‘nggi yillarda sezilarli o‘sish sur'atlarini namoyish etmoqda. Masalan, O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, neft-kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 12.5% ga oshgan [1]. Bu o'sish, ayniqsa, qo'shimcha qiymatga ega mahsulotlarni ishlab chiqarishga qaratilgan strategik sa'y-harakatlar bilan bog'liq. Jahon miqyosida esa naften uglevodorodlaridan olinadigan siklogeksanon, naften kislotalari va boshqa hosilalar bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 25 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 38 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o'rtacha 5.5% o'sishni anglatadi [2]. Bunday o'sish tendensiyasi xalqaro bozorlarda naften uglevodorodlarini qayta ishlash texnologiyalariga bo'lgan talabning ortayotganini ko'rsatadi va O'zbekiston uchun yuqori darajadagi qo'shimcha qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish orqali eksport salohiyatini oshirish uchun katta imkoniyatlar yaratadi [3]. Mavjud neft-kimyo komplekslarida naften uglevodorodlarining oksidlanish jarayonlarini optimallashtirish va samaradorligini oshirish masalasi hozirgi kunda strategik ahamiyatga ega. Ayniqsa, selektiv oksidlanish jarayonlarini takomillashtirish orqali maqsadli mahsulotlar (masalan, siklogeksanon, naften kislotalari) chiqimini oshirish va nojo'ya mahsulotlar hosil bo'lishini kamaytirish neft-kimyo ishlab chiqarishining rentabelligini sezilarli darajada yaxshilaydi. Hozirgi kunda O'zbekistonda naften xomashyosining chuqur qayta ishlanish darajasi va ulardan olinadigan yuqori qiymatli mahsulotlar assortimenti bo'yicha imkoniyatlar to'liq ishga solinmagan. Bu holat, global raqobatbardoshlikni oshirish va energiya resurslaridan samarali foydalanish nuqtai nazaridan, naften uglevodorodlarini oksidlash mahsulotlarini olish texnologiyalarini chuqur o'rganish va amaliyotga tatbiq etish zaruratini keltirib chiqaradi [5]. Naften uglevodorodlarini oksidlashning nazariy asoslari va usullari jahon ilmiy doiralarida keng o'rganilgan. Masalan, P. Shorygin (1907) naften uglevodorodlarining siklik tuzilishini aniqlab, ularning kimyoviy xossalarini o'rganishga asos solgan [6]. N. D. Zelinskiy (1911) esa naftenlarni dehidrogenlash orqali aromatik uglevodorodlarga aylantirish reaksiyalarini kashf etgan, bu esa ularning qayta ...