KURS ISHI

KIRISH Jahon tereftal kislota (PTA) bozori hajmi 2023 yilda 45.2 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, 2030 yilga kelib bu ko‘rsatkich 70 milliard AQSh dollaridan oshishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘rtacha 6.5% o‘sish sur’atini bildiradi [1]. Ushbu o‘sish asosan polietilentereftalat (PET) ishlab chiqarishdagi talabning ortishi bilan bog‘liq bo‘lib, PET o‘z navbatida qadoqlash, to‘qimachilik va avtomobil sanoatida keng qo‘llaniladi [2]. O‘zbekiston Respublikasida plastik va to‘qimachilik mahsulotlariga bo‘lgan ichki talabning ortishi, shuningdek, eksport salohiyatini oshirishga qaratilgan davlat dasturlari natijasida PTAga bo‘lgan ehtiyoj yil sayin oshib bormoqda [3]. Masalan, O‘zbekiston kimyo sanoati 2023 yilda 18.3% ga o‘sishni ko‘rsatdi va bu o‘sishda polimerlar ishlab chiqarish muhim o‘rin egallaydi [4]. Bu holat mamlakatimizda para ksiloldan tereftal kislota olish texnologiyasini chuqur o‘rganish va mahalliy ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Bugungi kunda jahon bozoridagi o‘zgaruvchanlik, xomashyo narxlarining beqarorligi va logistika masalalarining murakkablashuvi mahalliy ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va importga qaramlikni kamaytirishni taqozo etadi. O‘zbekiston uchun para ksiloldan tereftal kislota ishlab chiqarishni o‘zlashtirish nafaqat PET ishlab chiqarish zanjirini mustahkamlash, balki qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar yaratish orqali iqtisodiyotni rivojlantirish uchun muhim imkoniyat hisoblanadi [5]. Ushbu jarayonni optimallashtirish, energiya samaradorligini oshirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash bugungi kundagi asosiy muammolardan bo‘lib, bu masalalar hal etilmasa, ishlab chiqarish xarajatlari ortib, mahsulotning raqobatbardoshligi pasayishiga olib kelishi mumkin. Para ksiloldan tereftal kislota olish jarayoni uzoq yillardan buyon ko‘plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o‘rganib kelinmoqda. Masalan, Amoco Chemicals kompaniyasi tadqiqotchilari J.S. Bhasin va H.B. Choo (1960-yillar) kobalt-marganets-bromid katalizatorlari asosida para ksilolning suyuq fazali oksidlanishi jarayonining sanoat miqyosida samarali qo‘llanilishini isbotladilar, bu jarayon hozirda "Amoco Jarayoni" nomi bilan tanilgan va dunyo PTA ishlab chiqarishining 90% dan ortig‘ini tashkil etadi [6]. H.M. Landau va R.S. Landau (1982) o‘z tadqiqotlarida oksidlanish reaksiyasining mexanizmlarini va kinetikasini ba ...