KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida adabiyotshunoslik sohasiga boʻlgan qiziqish va investitsiyalar soʻnggi yillarda sezilarli darajada oshdi. Jumladan, madaniy merosni tadqiq etishga yoʻnaltirilgan davlat dasturlari doirasida ilmiy loyihalarga ajratilgan mablagʻlar 2020-yildan 2023-yilga qadar oʻrtacha 45% ga oʻsdi [1]. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot instituti ma’lumotlariga koʻra, soʻnggi uch yilda Sharq adabiyoti, jumladan, dostonchilik an’analarini oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlar soni 30% ga koʻpaygan [2]. Bu koʻrsatkichlar mamlakatimizda oʻtmish adabiyoti durdonalariga boʻlgan eʼtiborning ortib borayotganidan dalolat beradi. Xususan, klassik adabiyotimizdagi ramziy-allegorik dostonlarning semiotik tahlili bugungi kunda ayniqsa dolzarb boʻlib, bu yoʻnalishdagi tadqiqotlarga boʻlgan talab yuqori. Dunyo miqyosida esa adabiyotshunoslikda semiologik va strukturalistik yondashuvlarga asoslangan tadqiqotlar hajmi yillik oʻrtacha 12-15% ga oʻsib bormoqda [3], bu esa bizning mavzuyimizning xalqaro miqyosdagi ahamiyatini koʻrsatadi. Nishotiyning "Husn-u Dil" dostoni kabi chuqur falsafiy va ramziy mazmunga ega asarlar bugungi kunda, global axborot oqimi sharoitida, yosh avlodni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalashda, ularning ma’naviy-axloqiy saviyasini yuksaltirishda beqiyos ahamiyatga ega. Biroq, ushbu dostonning timsollar olami va ramziyligi hali toʻliq va har tomonlama, zamonaviy adabiyotshunoslik metodologiyalari asosida tadqiq etilmagan. Mavjud ilmiy ishlarda koʻproq dostonning umumiy mazmuni, syujet chizigʻi va ayrim badiiy xususiyatlariga eʼtibor qaratilgan boʻlib, undagi har bir obrazning chuqur semiotik va arxetipik ma’nolari, ularning oʻzaro bogʻliqligi va dostondagi umumiy ramziy qatlamning ochilishi borasida ayrim boʻshliqlar mavjud. Ayniqsa, global madaniyatlararo aloqalar kuchayib borayotgan bir sharoitda, "Husn-u Dil" kabi sharqona allegorik asarlarning universal insoniy qadriyatlarni aks ettirishi, ularni yangi tahlil usullari orqali ochib berish zamonaviy adabiyotshunoslikning muhim vazifalaridan hisoblanadi. Bu esa mazkur kurs ishining dolzarbligini va uning ilmiy zaruriyatini belgilaydi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli darajada namoyon boʻladi. Xalqaro adabiyotshunoslikda semiologiya va ramziylik nazariyalarini rivojlantirishga Umberto Eco (1976) oʻzining "A Theory of Semiotics" asarida belgi t ...