KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Kimyo sanoati korxonalari uyushmasining 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, mamlakatning kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 14.7% ga oshib, 2.5 trillion so'mni tashkil etdi [1]. Ushbu o'sish dinamikasi yuqori qo'shilgan qiymatga ega, yangi avlod kimyoviy birikmalarini ishlab chiqarishga bo'lgan ehtiyojni kuchaytirmoqda. Xususan, farmatsevtika, agrokimyo va ilg'or materiallar sanoatida nobenzoid aromatik sistemalar sintezi va qo'llanilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki ularning bozor hajmi global miqyosda 2023-yilda taxminan 15.3 milliard AQSh dollarini tashkil etgan va yillik o'rtacha 6.8% o'sish prognozi bilan 2030-yilga borib 24 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [2]. Bu tendensiya nobenzoid aromatik birikmalarning sintetik kimyodagi innovatsion salohiyatini va iqtisodiyotning turli tarmoqlari uchun ularning strategik ahamiyatini ko'rsatadi. Nobenzoid aromatik birikmalar, ya'ni benzol halqasidan tashqari siklik birikmalarda kuzatiladigan aromatiklik turi, an'anaviy benzoid sistemalarga nisbatan noyob elektron va strukturaviy xususiyatlarga ega bo'lib, ular yangi funksional materiallar, yuqori selektiv katalizatorlar, biologik faol moddalar va optoelektronik qurilmalar uchun qurilish bloklari bo'lib xizmat qiladi. Biroq, bunday birikmalarni samarali va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq sintez qilish hali ham bir qator ilmiy va texnologik qiyinchiliklar bilan bog'liq. Jumladan, yuqori reaktivlik, murakkab sintetik yo'llar, past chiqim foizi va atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi reagentlardan foydalanish kabi masalalar hal etilmagan bo'lib, bu sohada chuqur tadqiqotlar o'tkazishni va optimallashtirilgan sintez metodologiyalarini ishlab chiqishni talab qiladi. Nobenzoid aromatik sistemalar bo'yicha ilmiy tadqiqotlar chuqur tarixga ega bo'lib, bu sohaning poydevori G. Hückel tomonidan 1931-yilda (4n+2) π-elektronlar qoidasining kashf etilishi bilan qo'yilgan [3]. Ushbu qoida aromatiklikni empirik tarzda aniqlash imkonini bergan fundamental nazariy yondashuvdir. Keyinchalik, E. Heilbronner 1964-yilda siklopropenil kationi va siklopentadienil anionining aromatik xususiyatlarini nazariy jihatdan asoslab bergan, bu nobenzoid aromatiklik tushunchasini kengaytirishga yordam bergan [4]. R. Breslow va uning hamkorlari 1968-yilda siklopropenil kationini muvaffaqiyatli sintez qilib, uning yuqori barqa ...