KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yilgi maʼlumotlariga koʻra, aholining savodxonlik darajasi 99.9% ni tashkil etadi [1]. Shunga qaramay, kundalik nutqda va yozma muloqotda tushunmovchiliklar, ayniqsa, omonimiya hodisasi bilan bogʻliq muammolar dolzarbligicha qolmoqda. Global miqyosda esa, sunʼiy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasidagi tadqiqotlar omonimiyani bartaraf etishga qaratilgan algoritmlar bozorining 2022-yilda 1.2 milliard dollarni tashkil etganini va 2028-yilga kelib 5.8 milliard dollarga yetishi prognoz qilinayotganini koʻrsatmoqda [2]. Bu koʻrsatkich tilshunoslikdagi ushbu fundamental muammoning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega ekanligini, axborot texnologiyalari va raqamli aloqa vositalari rivojlanishi bilan uning ahamiyati yanada ortib borayotganini yaqqol koʻrsatadi. Nutqda omonimiya hodisasini bartaraf etish masalasi nafaqat nazariy tilshunoslikning, balki amaliy tilshunoslik, pedagogika, kompyuter lingvistikasi va sunʼiy intellekt sohalarining ham muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Bugungi kunda axborot almashinuvi tezligi va hajmida keskin oʻsish kuzatilayotgan bir paytda, tushunmovchiliklarning oldini olish, nutqiy aloqaning aniqligi va samaradorligini oshirish juda muhimdir. Ayniqsa, oʻzbek tili kabi agglyutinativ tillarda soʻz yasalishi va fleksiya jarayonlarining murakkabligi omonimik vaziyatlarni yanada koʻpaytirishi mumkin. Shu bois, ushbu mavzu nafaqat akademik doiralar, balki kundalik muloqot samaradorligini oshirish, taʼlim tizimini takomillashtirish va sunʼiy intellekt tizimlarining tabiiy tilni tushunish qobiliyatini yaxshilash nuqtai nazaridan ham alohida ahamiyat kasb etadi. Omonimiya hodisasi va uni bartaraf etish muammosi uzoq yillardan buyon koʻplab xorijiy olimlar tomonidan oʻrganib kelinmoqda. Jon Lyons (1977) oʻzining "Semantika" asarida omonimiya va polisemiyaning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilib, ularni farqlash mezonlarini ishlab chiqqan [3]. Jerrold Katz va Jerry Fodor (1963) esa tilshunoslikdagi "kompozitsion printsip" doirasida soʻz maʼnolarining kontekstga bogʻliqligini va ularni ajratish mexanizmlarini oʻrganishgan [4]. Bundan tashqari, Word Sense Disambiguation (WSD) yoʻnalishida keng tadqiqotlar olib borgan Rada Mihalcea (2002) ushbu masalani sunʼiy intellekt nuqtai nazaridan yondashib, korpusga asoslangan algoritmik yechimlarni taklif qilgan [5] ...