KURS ISHI

KIRISH Nutqda omonimiya hodisasini bartaraf qiluvchi omillar Oʻzbekistonda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektga oid dasturiy ta’minot sanoati so‘nggi yillarda sezilarli darajada o‘sish ko‘rsatmoqda. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha belgilab bergan strategik vazifalari natijasida IT-park rezidentlari tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 2,5 baravarga oshib, 1,3 milliard AQSh dollarini tashkil etdi [1]. Shuningdek, respublikada tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalariga investitsiyalar hajmi 2022-yilda 15 million dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yil yakuniga ko‘ra bu ko‘rsatkich 25 million dollardan oshgani prognoz qilinmoqda [2]. Bu o‘z navbatida, o‘zbek tilining raqamli muhitda to‘g‘ri va aniq qo‘llanilishini ta’minlash, xususan, nutqda yuzaga keladigan leksik-semantik noaniqliklarni, jumladan, omonimiya muammosini hal etishni dolzarb vazifaga aylantirmoqda. Global miqyosda esa til texnologiyalari bozori 2023-yilda 45 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lib, 2028-yilga borib bu ko‘rsatkich 160 milliard dollarga yetishi kutilmoqda, buning ichida WSD (Word Sense Disambiguation) texnologiyalariga bo‘lgan talab ham jadal o‘sib bormoqda [3]. Ushbu tadqiqot mavzusi, ya’ni nutqda omonimiya hodisasini bartaraf qiluvchi omillarni o‘rganish hozirgi kunda tilshunoslik va kompyuter lingvistikasi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Omonimiyaning mavjudligi og‘zaki va yozma nutqda tushunmovchiliklarga sabab bo‘lishi, sun’iy intellekt tizimlarining (masalan, tarjima dasturlari, ovozli yordamchilar) ish samaradorligini pasaytirishi mumkin. O‘zbek tilining boy leksik fondi va murakkab grammatik tuzilishi sababli, omonimiya hodisasi ko‘p uchraydi, bu esa uning avtomatik qayta ishlanishida jiddiy qiyinchiliklar tug‘diradi. Masalan, "bor" so‘zi fe'l (ketmoq), sifat (mavjud) va ot (meva) ma'nolarida qo‘llanishi mumkin. Bu holat, ayniqsa, kontekstni hisobga olmagan holda, ma’lumotni qayta ishlashda katta xatoliklarga olib kelishi mumkin [4]. Shu bois, omonimiya bartaraf etish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, ularni samarali qo‘llash usullarini ishlab chiqish va mavjud muammolarga yechim topish zarurati tobora ortib bormoqda. Omonimiya hodisasini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish bo‘yicha jahon tilshunosligida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan ...