KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda qurilish materiallari sanoati so‘nggi yillarda jadal rivojlanib, yalpi ichki mahsulotning (YIM) muhim tarkibiy qismiga aylandi. Xususan, 2023-yilda qurilish materiallari ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 15% ga oshib, 32 trln so‘mdan ortiqni tashkil etdi [1]. Bu o‘sish ko‘rsatkichi yiliga o‘rtacha 10-12% bo‘lgan so‘nggi besh yillik trenddan yuqori bo‘lib, sohaga investitsiyalar jalb qilinganini ko‘rsatadi [2]. Sement ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 14,5 mln tonnaga yetib, mahalliy talabning qariyb 90% ni qoplagan bo‘lsa, ohak ishlab chiqarish hajmi 2,5 mln tonnani tashkil etdi [3]. Ohak ishlab chiqarishda, ayniqsa, ohaktosh kuydirish pechlari muhim rol o‘ynaydi. Biroq, bu pechlarda energiya iste’moli yuqori bo‘lib, ishlab chiqarish xarajatlarining 30-40% ini tashkil etadi [4]. Jahon miqyosida esa, qurilish materiallari sanoati, shu jumladan ohak ishlab chiqarish sohasi global energiya iste’molining 7% ga yaqinini tashkil etadi va yiliga 2 gigatonna CO2 emissiyasiga sabab bo‘ladi [5]. Energiya samaradorligini oshirish va ekologik izni kamaytirish masalalari global kun tartibida tobora dolzarb tus olmoqda. Ohaktosh kuydirish pechlarining issiqlik energetik hisobi bugungi kunda ayniqsa ahamiyatli, chunki energiya resurslarining narxi doimiy oshib bormoqda, tabiiy gaz va elektr energiyasiga bo‘lgan talab ortib bormoqda. O‘zbekiston sharoitida issiqlik energiya samaradorligini oshirish va ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish dolzarb vazifalardan sanaladi, chunki mamlakat hukumati 2030-yilgacha energetika sohasida energiya samaradorligini 30% ga oshirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushini 25% ga yetkazishni maqsad qilgan [6]. Bu maqsadlarga erishishda energiya ko‘p talab qiladigan sanoat tarmoqlari, jumladan ohak ishlab chiqarish sanoati muhim o‘rin tutadi. Mavjud ohaktosh kuydirish pechlarining issiqlik energetik hisobini chuqur tahlil qilish, ularning energiya yo‘qotishlarini aniqlash va optimallashtirish usullarini ishlab chiqish orqali ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, mahsulot raqobatbardoshligini oshirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni minimallashtirish mumkin [7]. Ayniqsa, eski uskunalar bilan ishlayotgan korxonalarda issiqlik yo‘qotishlari juda yuqori bo‘lib, bu muammo hali to‘liq hal etilmagan. Ohaktosh kuydirish pechlarining issiqlik energetikasini o‘rganish bo‘yicha jahon miqyosida bi ...