KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda tilshunoslik sohasiga investitsiyalar so'nggi besh yilda 18% ga o'sgan bo'lib, shu jumladan, korpus lingvistikasini rivojlantirishga qaratilgan loyihalarga qariyb 3,5 milliard so'm mablag' ajratildi [1]. Ushbu moliyaviy o'sish, asosan, milliy til korpuslarini yaratish va tahlil qilishga yo'naltirilgan bo'lib, xalqaro miqyosda korpus lingvistikasi bozorining 2023 yilda 2,8 milliard dollarga yetganini hisobga olsak, bu sohadagi mahalliy salohiyatning yuqoriligini ko'rsatadi [2]. Frazeologizmlarni korpus metodida tadqiq etish bugungi kunda o'zbek tilshunosligining eng dolzarb yo'nalishlaridan biri hisoblanib, tildagi barqaror birliklarni tizimli va miqdoriy tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa tilning chuqur strukturaviy xususiyatlarini aniqlash, ularning qo'llanish chastotasi, kontekstual variativligi va semantik o'zgarishlarini ilmiy asosda o'rganish uchun fundamental baza yaratadi. Mavjud tadqiqotlar o'zbek tilidagi frazeologizmlarning lug'aviy-semantik xususiyatlarini chuqur o'rgangan bo'lsada, korpus asosidagi tizimli va miqdoriy tahlillar yetarli darajada rivojlanmagan. Frazeologizmlarning katta hajmdagi matnlar orasidagi real qo'llanishini, kontekstual xususiyatlarini, kollokatsion munosabatlarini va pragmatik jihatlarini keng ko'lamda tahlil qilish tilshunoslikda hal etilmagan muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Jumladan, frazeologik birliklarning variantdorligi, nutqda o'zgarishi, shuningdek, ularning semantik klasterlari va turli uslubiy qatlamlarda tutgan o'rni korpus metodisiz chuqur o'rganilmagan. Ushbu kurs ishi o'zbek tilidagi frazeologizmlarni korpus usulida tadqiq etish orqali mazkur bo'shliqlarni to'ldirishga va yangi ilmiy-amaliy natijalar olishga qaratilgan. Frazeologizmlarni korpus metodida tadqiq etish bo'yicha jahon tilshunosligida katta tajriba to'plangan. Masalan, J.R. Firth (1957) kollokatsiya nazariyasini ishlab chiqib, so'zlarning bir-biri bilan doimiy tarzda birga kelish moyilligini frazeologik birliklarning asosiy xususiyati sifatida ta'riflagan [5]. M.A.K. Halliday (1966) til korpuslari asosida frazeologik birliklarning kontekstual va semantik xususiyatlarini tahlil qilish usullarini taklif etgan bo'lib, bu usullar kollokatsiyalar va konkordanslarni o'rganishda keng qo'llaniladi [6]. J. Sinclair (1991) korpusga asoslangan tilshunoslikning asoschilaridan biri sifatida tan olinib, til korpuslarini frazeologik ...