KURS ISHI

KIRISH So'nggi yillarda organik kimyo sanoatida yuqori qo'shilgan qiymatga ega mahsulotlarni sintez qilishga bo'lgan talab sezilarli darajada ortdi, bunda p-benzoxinon kabi oraliq moddalarning ahamiyati tobora oshib bormoqda. Global kinonlar bozori 2023-yilda 3,5 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga kelib bu ko‘rsatkich yillik o‘sish sur’ati 5,8% bilan 5,2 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Xususan, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi bu bozorda yetakchi bo‘lib, uning umumiy hajmning 40% dan ortig‘ini egallaydi [2]. O‘zbekistonda kimyo sanoati jadal rivojlanib, 2023-yilda ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 12,3% ga oshgan [3]. Bu o‘sish, jumladan, yangi sintetik usullarni joriy etish va mahalliy xomashyodan foydalanish hisobiga erishilmoqda. P-benzoxinon, o‘zining redoks xususiyatlari va keng qo‘llanilishi sababli, farmatsevtika, agrokimyo, bo‘yoqlar va polimer sanoati uchun strategik ahamiyatga ega oraliq mahsulot hisoblanadi. O‘zbekiston kimyo sanoati uchun bu birikmaning sintezini optimallashtirish va ishlab chiqarishni mahalliylashtirish importga bog‘liqlikni kamaytirish va milliy iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Hozirgi kunda p-benzoxinon ishlab chiqarishning an'anaviy usullari ko'pincha yuqori energiya sarfi, ekologik zararli chiqindilar va nisbatan past selektivlik kabi muammolar bilan bog‘liq [5]. Ushbu dolzarb muammolar zamonaviy, barqaror va samarali sintez usullarini izlashni taqozo etadi. Ayniqsa, yashil kimyo prinsiplariga mos keladigan, qayta tiklanadigan xomashyodan foydalanadigan va chiqindilarni minimallashtiradigan usullarni ishlab chiqish global miqyosda ustuvor yo‘nalish hisoblanadi [6]. O‘zbekistonda esa, mahalliy kimyo sanoatining rivojlanishi uchun xorijiy texnologiyalarni shunchaki nusxalash emas, balki mintaqaviy xomashyo bazasini hisobga olgan holda innovatsion sintez yo‘llarini tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, neft-gaz xomashyosiga bog'liqlikni kamaytirish maqsadida, fenol va uning hosilalaridan p-benzoxinon olishning oksidlovchi jarayonlarini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biridir. Shu nuqtai nazardan, p-benzoxinon sintezining nazariy asoslarini chuqur o‘rganish, uning tuzilish-faollik bog‘liqligini tahlil qilish va sintez jarayonlarini optimallashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ilmiy va iqtisodiy jihatdan rivojlanish imkoniyatini be ...