KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda kiberxavfsizlikka oid 20 mingdan ortiq kiberhujum qayd etilgan bo‘lib, ularning 60% dan ortig‘i zaif parollar yoki credential stuffing hujumlari bilan bog‘liqdir [1]. Global miqyosda esa, 2022-yilda kiberxavfsizlik buzilishlari tufayli kompaniyalar o‘rtacha 4,35 million AQSh dollari miqdorida zarar ko‘rgan [2], shuningdek, dunyo bo‘yicha har 39 soniyada bitta kiberhujum sodir bo‘ladi va ko‘pgina holatlarda bu zaif parol siyosati yoki foydalanuvchilarning beparvoligi bilan bog‘liq [3]. Internetga ulangan qurilmalar sonining ortishi, onlayn xizmatlarning kengayishi va raqamli transformatsiya jarayonlarining jadallashuvi sababli, axborot resurslarini himoya qilish, ayniqsa, parollarning xavfsizligini ta’minlash bugungi kunda har qachongidan ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Global kiberxavfsizlik bozori hajmi 2023-yilda 173.5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan va 2028-yilga borib bu ko‘rsatkich 298.6 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [4], bu esa ushbu sohadagi tadqiqotlar va yechimlarning iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, parollar bugungi kunda ko‘plab raqamli tizimlarga kirishning asosiy kaliti bo‘lib qolmoqda, biroq ularning xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha mavjud amaliyotlarda jiddiy bo‘shliqlar mavjud. Oddiy, qayta ishlatiladigan yoki lug‘atdagi so‘zlardan iborat parollar kiberjinoyatchilar uchun eng oson nishonga aylanadi va bu holat xavfsizlik buzilishlarining asosiy sabablaridan biridir [5]. Hozirgi kunda parollarning kuchini samarali tahlil qilish va murakkab, xavfsiz parollarni generatsiya qilish imkonini beruvchi yagona, kompleks yechimlar yetarli darajada rivojlanmagan. Ko‘plab parollar hali ham "123456", "password" kabi keng tarqalgan va osongina topiladigan variantlardan iborat bo‘lib, bu foydalanuvchilarni shaxsiy ma’lumotlar yo‘qolishi, moliyaviy yo‘qotishlar va obro‘ga putur yetkazish xavfi ostida qoldiradi [6]. Ushbu kurs ishi aynan shu muammolarni hal etishga, ya’ni parollarning xavfsizligini oshirish va kiberhujumlarning oldini olishga qaratilgan amaliy vosita yaratishga xizmat qiladi. Parol xavfsizligi sohasidagi tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, ko‘plab xorijiy olimlar bu borada muhim hissa qo‘shgan. Masalan, William Stallings (2017) o‘zining "Cryptography and Network Security: Principles and Practice" nomli asarida par ...