KURS ISHI

KIRISH Pul-kredit sohasidagi inqirozlar zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, global miqyosda ham, milliy darajada ham jiddiy iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda inflyatsiya darajasi 9.2% ga yetganligi [1], shu bilan birga mamlakatning umumiy tashqi qarzi 2024-yil boshida 40 milliard AQSh dollaridan oshganligi [2] moliyaviy barqarorlikka bo‘lgan tahdidlarning dolzarbligini yaqqol ko‘rsatmoqda. Global miqyosda esa, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVF) ma’lumotlariga ko‘ra, 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz jahon yalpi ichki mahsulotining (YIM) qariyb 4% ga qisqarishiga olib kelgan va dunyo iqtisodiyotiga qariyb 10 trillion AQSh dollari miqdorida zarar yetkazgan [3]. Markaziy banklarning pul-kredit siyosati, valyuta kursi dinamikasi va bank tizimidagi likvidlik muammolari moliyaviy inqirozlarning asosiy sabablaridan bo‘lib, bu jarayonlarni chuqur tahlil qilish va samarali yechimlar topish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun nihoyatda muhimdir. Mazkur tadqiqot aynan pul-kredit sohasidagi inqirozlarning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, bugungi kunda bu mavzu juda katta ahamiyatga ega. Global moliyaviy bozorlardagi o‘zgaruvchanlik, texnologik innovatsiyalar va geosiyosiy xatarlar fonida pul-kredit inqirozlari nafaqat iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi, balki aholining turmush darajasini pasaytiradi va ijtimoiy beqarorlikni keltirib chiqarishi mumkin. Ko‘plab mamlakatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, moliyaviy bozorlarni yanada barqarorlashtirish, inqirozga qarshi samarali mexanizmlarni joriy etish va pul-kredit siyosatini optimallashtirish bo‘yicha hal etilmagan masalalar mavjud. Xususan, inflyatsiya nazorati, valyuta kursini boshqarish va bank sektorining barqarorligini ta’minlash borasidagi zamonaviy yondashuvlar doimiy tadqiqot va amaliyotga tatbiq etishni talab qiladi. Shuningdek, Markaziy bankning mustaqilligi va uning inqirozlarga qarshi kurashish salohiyatini oshirish, moliyaviy tartibga solishni takomillashtirish ham dolzarb muammolar qatoriga kiradi. Pul-kredit sohasidagi inqirozlar va ularni boshqarish masalasi jahon miqyosida ko‘plab taniqli iqtisodchilar tomonidan keng o‘rganilgan. Milton Fridmen va Anna Shvarts (1963) o‘zlarining "Amerika Qo‘shma Shtatlari pul tarixi, 1867-1960" asarida pul massasi va inqirozlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tahlil qilib, pul-k ...