KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasida naqd pul muomalasi hajmi 164,8 trillion so‘mni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 14% ga o‘sdi [1]. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, elektron to‘lovlar hajmi ham sezilarli darajada oshib, 600 trillion so‘mdan ortiqni tashkil etdi, bu esa aholi va biznes sektorida raqamli to‘lovlarga bo‘lgan talabning ortib borayotganini ko‘rsatadi [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda O‘zbekistonda inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etdi [3], bu pulning xarid qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi va uning mohiyati hamda vazifalarini chuqur tahlil qilish zaruratini kuchaytiradi. Pul massasining M2 agregati yil oxirida 190 trillion so‘mga yetib, iqtisodiyotdagi pul miqdorining barqaror o‘sishini aks ettirdi [2]. Bu ko‘rsatkichlar pulning iqtisodiyotdagi rolini va uning barqaror rivojlanishdagi ahamiyatini yorqin namoyish etadi. Hozirgi sharoitda pulning mohiyati va vazifalarini chuqur o‘rganish iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasi, global iqtisodiy integratsiya va makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash kabi murakkab masalalar fonida ayniqsa dolzarbdir. An’anaviy pul nazariyalarining raqamli valyutalar, blokcheyn texnologiyalari va markaziy bank raqamli valyutalari (CBDC) kabi yangi iqtisodiy hodisalarga nisbatan cheklanganligini hisobga olsak, pulning funksiyalarini qayta baholash zarurati paydo bo‘ladi. O‘zbekistonda pul-kredit siyosatini samarali amalga oshirish, inflyatsiyani jilovlash, investitsiyalarni rag‘batlantirish va aholining real daromadlarini oshirishda pulning mohiyati va uning iqtisodiyotdagi o‘rnini chuqur tushunish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot nafaqat nazariy bilimlar bazasini boyitadi, balki amaliy tavsiyalar ishlab chiqish orqali pul tizimini takomillashtirishga ham xizmat qiladi. Pulning nazariy asoslari va uning vazifalari ko‘plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, Irving Fisher (1911) o‘zining "Pulning xarid kuchi" asarida pulning miqdoriy nazariyasini ishlab chiqdi va pul massasi, narxlar darajasi hamda savdo hajmi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aks ettiruvchi almashinuv tenglamasini taklif qildi [5]. Jon Meynard Keyns (1936) "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" kitobida pulga nafaqat almashinuv vositasi, balki boylik saqlash vositasi sifatida ham qaragan holda, likvidlik ustunligi nazariyasini ilgari surdi [6]. Milton Fridman (1963) monetarizmning asoschilarid ...