KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan saʼy-harakatlar natijasida, 2023-yil yakunlari boʻyicha Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi maʼlumotlariga koʻra, IT-xizmatlari eksporti hajmi 340 million AQSH dollaridan oshdi [1]. Bu koʻrsatkich 2022-yilga nisbatan qariyb 2,5 barobar oʻsishni koʻrsatadi va bu tendensiya matnli maʼlumotlarni samarali qayta ishlashga boʻlgan ehtiyojni keskin oshirmoqda. Global miqyosda esa, maʼlumotlarni qayta ishlash dasturlari bozori 2023-yilda 45 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va 2028-yilga qadar yillik oʻrtacha 15% oʻsishi prognoz qilinmoqda [2]. Kompaniyalar va davlat tashkilotlari kunlik faoliyatida katta hajmdagi matnli maʼlumotlar (hujjatlar, hisobotlar, log fayllari, ijtimoiy tarmoqlardagi izohlar) bilan ishlaydi. Ushbu maʼlumotlarni avtomatlashtirilgan tarzda saralash va qayta ishlash, ulardan qimmatli tushunchalarni ajratib olish va qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirish zamonaviy biznes va boshqaruvda hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Hozirgi kunda matnli fayllar bilan ishlashda bir qator dolzarb muammolar mavjud. Jumladan, katta hajmdagi maʼlumotlarni qoʻlda saralash va tahlil qilish juda koʻp vaqt va resurs talab qiladi, shuningdek, inson omili sababli xatolikka yoʻl qoʻyish ehtimoli yuqori boʻladi. Mavjud dasturiy taʼminotlar koʻpincha murakkab interfeysga ega boʻlib, ularni oʻzlashtirish qoʻshimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi yoki oʻziga xos talablarga javob bermaydi. Shuningdek, maʼlumotlar bazalarida va fayl tizimlarida tartibsiz saqlanayotgan matnli maʼlumotlarni samarali boshqarish, ularning izchilligini taʼminlash va tezkor qidiruvni amalga oshirish hamda xavfsizlikni taʼminlash masalalari hali toʻliq hal etilmagan. Ayniqsa, oʻzbek tilidagi matnli maʼlumotlar bilan ishlashda, tilning morfologik xususiyatlarini inobatga oladigan samarali tokenizatsiya, stemmaga ajratish va lemmaga ajratish algoritmlarini yaratish sohasida hamon sezilarli boʻshliqlar mavjud boʻlib, bu ushbu tadqiqotning zaruriyatini yanada oshiradi. Matnli fayllarni saralash va qayta ishlash masalalari boʻyicha xalqaro miqyosda koʻplab tadqiqotlar olib borilgan. Jerrold Salton (1989) oʻzining mashhur Vektor Fazosi Modeli (Vector Space Model) bilan hujjatlarni qidirish va saralashda inqilob yaratib, matnli maʼlumotlarni matematik tarzda ifodala ...