KURS ISHI

KIRISH Qat’iymas mantiqqa asoslangan tizimlar bugungi kunda murakkab muammolarni hal qilishda tobora ko'proq ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, 2023-yilda sun’iy intellekt global bozori hajmi 200 milliard dollardan oshgani [1], O'zbekistonda esa raqamli iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 5% ga yetgani [2] ushbu sohaning strategik muhimligini ko'rsatadi. Ayniqsa, ishlab chiqarish, moliyaviy xizmatlar, tibbiyot va qishloq xo‘jaligi kabi tarmoqlarda noaniq ma’lumotlar va murakkab qaror qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirishga bo‘lgan talab ortib bormoqda [3]. Masalan, qat'iymas mantiqqa asoslangan boshqaruv tizimlari sanoat jarayonlarida energiya samaradorligini 10-15% ga oshirishga qodir ekanligi ko'rsatilgan [4]. O‘zbekistonda ham raqamlashtirish strategiyasi doirasida intellektual tizimlarni joriy etishga alohida e’tibor qaratilayotgani, bu esa qat’iymas mantiq texnologiyalariga bo‘lgan ehtiyojni yanada kuchaytirmoqda [5]. Ushbu mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, an’anaviy mantiqiy tizimlar inson tafakkuridagi noaniqlik va noaniq ma’lumotlar bilan ishlashda yetarli darajada samarali emasligi bilan bog‘liqdir. Hozirgi kunda katta ma’lumotlar hajmi va ularning murakkabligi qaror qabul qilish jarayonlarida xatolarga olib kelishi mumkin [6]. An'anaviy mantiqiy modellar ko'pincha "ha" yoki "yo'q" kabi ikkilik javoblarni talab qiladi, ammo real dunyo vaziyatlari ko'pincha bu darajada aniq emas [7]. Natijada, ushbu cheklovlar, masalan, moliyaviy risklarni baholashda yoki tibbiy diagnostikada noto'g'ri xulosalarga olib kelishi mumkin, bu esa iqtisodiy yo'qotishlarga yoki inson hayotiga xavf tug'dirishi mumkin [8]. Qat’iymas mantiq bu bo‘shliqni to‘ldirishga, noaniq ma’lumotlar asosida yanada ishonchli va moslashuvchan qarorlar qabul qilishga imkon beradi, shu sababli, uning qo'llanilishi bugungi kunda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Qat’iymas mantiq nazariyasi va uning amaliy qo‘llanilishini o‘rganishga ko‘plab xalqaro olimlar o‘z hissalarini qo‘shgan. Asoschi L.A. Zadeh (1965) o‘zining “Fuzzy Sets” maqolasida noaniq to‘plamlar nazariyasini taqdim etib, inson tafakkurining noaniqliklarini matematik modellashtirish uchun asos yaratdi [9]. E.H. Mamdani (1975) qat’iymas mantiqqa asoslangan ilk avtomatik boshqaruv tizimini ishlab chiqdi va sanoat jarayonlarini boshqarishda uning samaradorligini ko‘rsatdi [10]. T. Takagi va M. Sugeno (1985) Mamdani mo ...