KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo'jaligi vazirligining 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, mamlakatimizda yillik qurilish chiqindilari hajmi 15 million tonnadan oshgan bo'lib, uning katta qismini beton chiqindilari tashkil etadi [1]. Ushbu chiqindilarning atigi 10-15% qayta ishlanib, qolgan qismi poligonlarga tashlanmoqda, bu esa ekologik muammolarni keltirib chiqarish bilan birga, qimmatbaho tabiiy resurslarning isrof bo'lishiga ham olib kelmoqda [2]. Global miqyosda esa, qayta ishlangan beton to'ldiruvchilar bozori 2022-yilda qariyb 7,5 milliard dollarni tashkil etgan va 2030-yilga borib yillik o'rtacha 5,5% o'sish sur'ati bilan 11,5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [3]. Bu ko'rsatkichlar, qurilish industriyasida barqaror rivojlanishga bo'lgan talabning ortib borayotganini va chiqindilarni samarali boshqarishning iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko'rsatib turibdi. Tabiiy to'ldiruvchilarning zaxiralari cheklanganligi, ularni qazib olish va tashish xarajatlarining yuqoriligi, shuningdek, atrof-muhitga salbiy ta'siri (yer buzilishi, energiya sarfi) qayta ishlangan beton to'ldiruvchilarga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda [4]. Ushbu mavzu hozirgi kunda bir qator fundamental muammolarni hal qilish zarurati tufayli alohida ahamiyat kasb etadi. Birinchidan, qurilish chiqindilarini utilizatsiya qilish uchun mavjud poligon maydonlarining cheklanganligi va ularga bo'lgan yuklamaning ortib borishi ekologik tanglikni kuchaytirmoqda [5]. Ikkinchidan, tabiiy to'ldiruvchilarning narxi va ularga bo'lgan talabning uzluksiz o'sishi qurilish loyihalari tannarxini oshirib, iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [6]. Uchinchidan, qayta ishlangan beton to'ldiruvchilarning sifati, xususan, ularning zarracha shakli, suv yutish qobiliyati va mexanik mustahkamligi tabiiy to'ldiruvchilarga nisbatan ba'zi hollarda pastroq bo'lishi mumkin, bu esa ularning keng qo'llanilishini cheklaydi [7]. Mazkur muammolarning samarali yechimini topish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali qurilish industriyasining barqarorligini ta'minlash, resurslardan oqilona foydalanish va sirkulyar iqtisodiyot tamoyillarini amalga oshirish bugungi kunning dolzarb vazifasidir [8]. Qayta ishlangan beton to'ldiruvchilarni olish texnologiyasi so'nggi yillarda jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar obyekti bo'lib kelmoqda. Masalan, J. P. De Brito (2018) va ...