KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda arab tili ta’limi va lingvistik tadqiqotlar so‘nggi yillarda sezilarli darajada kengaydi, 2023 yilda arab tili fakultetlariga kirish ballari o‘rtacha 15% ga oshdi va arab tilini o‘rganuvchilar soni 2021 yilga nisbatan 10% ga o‘sdi [1]. Bugungi kunda respublikada 15 ta oliy ta’lim muassasasida arab tili va adabiyoti yo‘nalishi mavjud bo‘lib, ularda 3000 dan ortiq talaba tahsil olmoqda [2]. Bu ko‘rsatkichlar arab tilining nafaqat diniy-ma’naviy, balki ilmiy-lingvistik jihatdan ham qiziqish uyg‘otayotganidan dalolat beradi. Xususan, Qur’oni Karim tilining grammatik va sintaktik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, uning balog‘ati va ifoda vositalarini tahlil qilish zamonaviy arabshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biridir [3]. Qur’oni Karimning o‘ziga xos uslubiy xususiyatlari, jumladan, inkor vositalarining mohiyatini tadqiq etish, arab tilining nazariy grammatikasi doirasida fundamental ahamiyat kasb etadi va matnni to‘g‘ri tushunish, talqin qilish uchun asos yaratadi. Mazkur tadqiqot mavzusining hozirgi sharoitda ahamiyati Qur’oni Karimni chuqur tushunish va uning ilohiy mazmunini to‘g‘ri yetkazishda yuzaga kelayotgan muammolar bilan chambarchas bog‘liq. Ko‘plab tafsir va tarjimalarda inkor vositalarining nozik ma’nolari yetarlicha ochib berilmagani tufayli, oyatlarning asl mohiyati ba’zan noto‘g‘ri talqin qilinmoqda [5]. Shuningdek, arab tilining klassik grammatikasini zamonaviy lingvistik nazariyalar bilan uyg‘unlashtirib o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda, chunki an’anaviy grammatik tahlillar har doim ham Qur’oniy ifodalarning barcha semantik qirralarini qamrab ololmaydi [6]. Ushbu bo‘shliqni to‘ldirish, inkor vositalarining Qur’ondagi o‘rni va funksiyasini har tomonlama o‘rganish, zamonaviy ilmiy metodlarni qo‘llagan holda ularning lingvistik xususiyatlarini aniqlash hozirgi arabshunoslik oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon olimlari qatorida Abu Bakr Ibn Sarraj (vaf. 928 y.) o‘zining “Al-Usul fi an-Nahv” asarida inkor tushunchasini ilk bor tizimli ravishda tahlil qilib, uning turli shakllarini klassifikatsiyalagan [8]. Keyinchalik, Sibavayh (vaf. 796 y.) “Al-Kitab” asarida inkor harflari va ularning gapdagi o‘rnini chuqur tahlil qilib, “lā”, “lam”, “lan” kabi vositalarning fe’l zamonlariga ta’sirini batafsil yoritgan [9]. Amerikalik arabshunos M.A.S. Abdel Halee ...