KURS ISHI

KIRISH Raqobat turlari va ularning bozor samaradorligini ta'minlashdagi roli zamonaviy iqtisodiyotning fundamental masalalaridan biridir. Jahon bankining 2023 yilgi hisobotiga ko'ra, global raqobatbardoshlik indeksi so'nggi besh yilda o'rtacha 0.8% ga o'sgan bo'lsa-da, rivojlanayotgan mamlakatlarda bozor tuzilmasidagi buzilishlar tufayli bu o'sish 0.3% dan oshmayapti [1]. O'zbekiston Respublikasida esa so'nggi besh yilda yalpi ichki mahsulotdagi sanoatning ulushi 2019 yildagi 25.8% dan 2023 yilda 27.5% ga yetdi [2]. Bu o'sishga qaramay, O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023 yilda monopol bozorlarda mahsulot narxlarining o'sish sur'ati o'rtacha 12.4% ni tashkil etdi, bu esa mukammal raqobat sharoitidagi bozorlardagi o'rtacha 5.8% lik o'sishdan sezilarli darajada yuqori [2]. Tadbirkorlik subyektlari sonining ortishi va xorijiy investitsiyalarning kirib kelishi raqobat muhitini kuchaytirayotgan bo'lsa-da, ayrim tarmoqlarda hali ham ustun mavqega ega bo'lgan korxonalar narx siyosatiga ta'sir o'tkazish imkoniyatiga ega [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo'lib, iqtisodiy o'sishni barqarorlashtirish, resurslardan samarali foydalanish va aholi farovonligini oshirishda raqobat muhitining ahamiyati yanada ortib bormoqda. Bozor samaradorligini ta'minlash – bu shunchaki ishlab chiqarish hajmini oshirish emas, balki innovatsiyalarni rag'batlantirish, iste'molchilar tanlovini kengaytirish va narxlarni optimallashtirish demakdir. Monopol bozor tuzilmalari ko'pincha narx distortsiylariga, innovatsiyalar sur'atining sekinlashishiga va resurslarning noto'g'ri taqsimlanishiga olib keladi [4]. Shu sababli, raqobat turlarining xususiyatlarini chuqur tahlil qilish va ularning bozor samaradorligiga ta'sirini aniqlash, mamlakat iqtisodiy siyosatini ishlab chiqishda muhim fundamental ahamiyatga ega. Ayniqsa, O'zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonidagi hozirgi bosqichida raqobat siyosatini takomillashtirish zarurati hal qilinmagan qator muammolarni keltirib chiqarmoqda, bular qatoriga davlat ishtirokidagi korxonalarning bozorlardagi ustun mavqei, antitrust qonunchiligining samaradorligini oshirish va raqobatni cheklovchi amaliyotlarni aniqlash kiradi. Raqobat turlari va bozor samaradorligi masalasi jahon iqtisodiyotshunosligida keng o'rganilgan mavzulardan biridir. Adam Smit [5] o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabab ...