KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yil yakunlariga ko‘ra inflatsiya darajasi 9.8% ni tashkil etgan holda, ayrim asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxlarida sezilarli o‘zgarishlar kuzatildi, jumladan, go‘sht mahsulotlari narxi o‘rtacha 12.5% ga, meva-sabzavot narxlari esa 15% ga oshgan [1]. Bu holat, aholining xarid qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda narx shakllanishi mexanizmlari va raqobat muhitining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Shuningdek, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YAIM) 6% ga o‘sishiga qaramay, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan real daromadlarning o‘sishi inflatsiya sur’atlaridan ortda qolishi, bozorlarda adolatli raqobatni ta’minlash va monopolistik tendensiyalarning oldini olish zarurligini yaqqol ko‘rsatib beradi [2]. Bularning barchasi, raqobat va narxning shakllanishi masalasini nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham chuqur o‘rganishni taqozo etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda jahon iqtisodiyotida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Global miqyosda raqamli platformalar va transmilliy korporatsiyalar tomonidan bozorlarning monopolizatsiya qilinishi tendensiyasi kuchayib bormoqda, bu esa iste’molchilar tanlovi va narxlar ustidan nazoratni cheklamoqda [3]. Masalan, 2023-yilda global elektron tijorat bozori hajmi 6.3 trillion dollarga yetgan bo‘lsa-da, bu bozorda bir nechta gigant kompaniyalar hukmronlik qilmoqda, ularning bozor ulushi 70% dan oshadi [4]. Bu kabi tendensiyalar, hukumatlar va tartibga soluvchi organlar tomonidan raqobatni qo‘llab-quvvatlash va narx manipulyatsiyasining oldini olish bo‘yicha samarali choralar ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston sharoitida ham iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor munosabatlarini chuqurlashtirish jarayonida raqobatbardosh muhitni yaratish va narx siyosatini maqbullashtirish, ayniqsa, energetika, telekommunikatsiya va bank kabi strategik tarmoqlarda dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu esa, milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi, aholi turmush darajasining oshishi va investitsion jozibadorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Raqobat va narx shakllanishi masalasi iqtisodiy nazariyaning eng asosiy va ko‘p o‘rganilgan yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Adam Smit o‘zining “Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot” asarida “ko‘rinmas qo‘l” mexanizmi orqali bozorlarda raqobatning samaradorligini ...