KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda kartografiya va geodeziya sohasidagi investitsiyalar hajmi 2023-yilda qariyb 30 million AQSH dollarini tashkil etib, so'nggi besh yilda o'rtacha yillik o'sish sur'ati 12% dan oshdi [1]. Bu o'sish, asosan, infratuzilma loyihalari, qishloq xo'jaligi yerlarini boshqarish va kadastr tizimini raqamlashtirishga bo'lgan talabning ortishi bilan bog'liq. Jahon miqyosida esa, global geofazoviy texnologiyalar bozori 2022-yilda 432 milliard AQSH dollariga yetgan bo'lib, 2030-yilga qadar yillik o'rtacha 13.5% o'sish bilan 1.2 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu o'sish tendentsiyasi, ayniqsa, relyefni tasvirlashning gipsometrik usullari va balandlik-chuqurlik shkalalarini yanada takomillashtirish zaruriyatini kuchaytiradi, chunki aniq va real vaqtdagi relyef ma'lumotlari shaharsozlik, favqulodda vaziyatlar boshqaruvi, tabiiy resurslarni boshqarish va mudofaa sohalarida strategik ahamiyat kasb etmoqda [3]. Ushbu kurs ishi relyefni tasvirlashning gipsometrik usullari va balandlik-chuqurlik shkalalarini o'rganishga bag'ishlangan bo'lib, bu soha haligacha bir qator hal etilmagan muammolarga ega. Xususan, O'zbekistonda mavjud xaritalarda relyefni aks ettirishda rang shkalalarini standartlashtirish, turli balandlik va chuqurlik darajalari uchun yagona vizual tasvir usullarini joriy etish, shuningdek, raqamli relyef modellarini (DRM) an'anaviy gipsometrik usullar bilan integratsiya qilishda metodologik bo'shliqlar mavjud. Mavjud usullar ko'pincha eskirgan yoki aniqligi past bo'lib, zamonaviy geofazoviy ma'lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari (GIS, LIDAR, fotogrammetriya) bilan to'liq uyg'unlashmagan. Bu esa, loyihalash, prognozlash va monitoring ishlarida xatoliklarga olib kelishi mumkin, shu bilan birga, yig'ilgan ma'lumotlarning samaradorligini pasaytiradi [4]. Relyefni tasvirlashning gipsometrik usullari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Amerikalik geograf Artur N. Strahler (1952) daryo havzalarining geomorfologik xususiyatlarini tasvirlashda balandlik shkalalarining ahamiyatini ko'rsatib bergan va Strahler tartibi deb nomlanuvchi gidrografik tarmoq tasnifini ishlab chiqqan [5]. Britaniyalik kartograf Eduard Imhof (1962) o'zining "Kartografik dizayn" asarida relyefni tasvirlashda rang va nur effektlaridan foydalanishning estetik va funksional jihatlarini chuqur tahlil qilib, gipsometrik rang shkalalarini o ...