KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, sanoat korxonalarida yuzaga kelgan texnogen avariyalarning 18.5%i portlashlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu o‘tgan yilga nisbatan 2.3% ga o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Ushbu portlashlar natijasida mamlakat iqtisodiyotiga yetkazilgan moddiy zarar 2022-yilda qariyb 35 milliard so‘mni tashkil etgan [1]. Jahon miqyosida esa sanoatdagi portlashlar natijasida har yili o‘rtacha 500 dan ortiq odam halok bo‘lib, minglab kishilar jarohatlanadi, global iqtisodiyotga yetkazilgan zarar yuz millionlab dollarga baholanadi [2]. Misol uchun, Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT) ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-2022 yillarda kimyo va neft-gaz sanoatida sodir bo‘lgan yirik portlash avariyalarining o‘rtacha chastotasi har 100 000 ishchiga 0.7 ni tashkil etgan [3]. Ushbu raqamlar sanoat korxonalarida portlash xavfsizligini ta’minlash nafaqat ishchilar hayoti va salomatligi, balki iqtisodiy barqarorlik va atrof-muhitni muhofaza qilish nuqtai nazaridan ham o‘ta dolzarb masala ekanligini ko‘rsatadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda sanoat korxonalarida, ayniqsa neft-gaz, kimyo, kon-metallurgiya va oziq-ovqat sanoati kabi tarmoqlarda, yuqori bosim ostida yonuvchi moddalar, gazlar va changlar bilan ishlash jarayonlari keng tarqalgan [5]. Ushbu jarayonlarning xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha mavjud texnik va tashkiliy chora-tadbirlar har doim ham zamonaviy talablarga javob bera olmayapti, bu esa portlash xavfini oshirmoqda [6]. Jumladan, ishlab chiqarish jarayonlarida eskicha texnologiyalar, yetarli darajada modernizatsiya qilinmagan uskunalar hamda xavfsizlik madaniyatining pastligi kabi muammolar hanuzgacha dolzarb bo‘lib qolmoqda [7]. Shuningdek, xavfni baholash va uni kamaytirish bo‘yicha samarali metodologiyalarni joriy etish, xalqaro ilg‘or tajribalarni mahalliy sharoitlarga moslashtirish hamda iqtisodiy asoslangan yechimlarni topish masalasi chuqur ilmiy tadqiqotlarni talab qiladi. Shu boisdan, sanoat korxonalarida portlash xavfini kompleks tahlil qilish, uni kamaytirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir. Sanoat korxonalarida portlash xavfi va uni kamaytirish yo‘llari masalasi jahon miqyosida ko‘plab yetakchi olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Xususan, **J. Barton (1998)** o‘z tadqiqotlarida chang portlashlari mexanizm ...