KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida qishloq xo'jaligi yalpi ichki mahsulotining 24,7% ini tashkil etadi va aholining 27% dan ortig'ini ish bilan ta'minlaydi [1]. Yer-suv resurslari ushbu sohaga bevosita ta'sir ko'rsatib, 2023-yilda qishloq xo'jaligi erlarining 4,3 million gektari sug'oriladigan maydonlarni tashkil etdi, bu esa umumiy qishloq xo'jaligi yerlarining 55% ini tashkil etadi [2]. Shuningdek, mamlakatimizda yillik suv iste'moli 51-53 milliard kub metrni tashkil etadi, shundan qariyb 90% qishloq xo'jaligi ehtiyojlari uchun sarflanadi [3]. Ushbu raqamlar yer va suv resurslaridan samarali foydalanishning mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Tarixiy jihatdan O'zbekiston hududi, xususan Buxoro xonligi, sug'oriladigan dehqonchilik madaniyatining beshigi bo'lgan. Shayboniylar hukumronligi davrida (XVI asr boshlari – XVIII asr o'rtalari) yer-suv munosabatlari murakkab institutsional mexanizmlarga ega bo'lib, o'sha davrdagi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy hayotning asosiy omillaridan biri hisoblangan. Bu davrda yerga egalik qilishning vaqf, iqto, tanho, mulk kabi shakllari mavjud bo'lib, ular orasidagi munosabatlar dehqonchilik mahsuldorligini, soliq yig'imlarini va aholi turmush darajasini belgilab bergan [5]. Hozirgi kunda suv resurslarining cheklanganligi va iqlim o'zgarishlari sharoitida ushbu tarixiy tajribani o'rganish, uning barqaror boshqaruv modellarini tahlil qilish kelajakdagi suv strategiyalarini ishlab chiqishda muhim fundamental asos bo'lishi mumkin. Bugungi kunda O'zbekiston qishloq xo'jaligida suv tanqisligi va yer degradatsiyasi jiddiy muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Iqlim o'zgarishlari natijasida mintaqadagi asosiy suv manbalari bo'lgan Amudaryo va Sirdaryo suv oqimining kamayishi prognoz qilinmoqda, bu esa kelgusi 10-15 yil ichida suv resurslarining 15-20% ga qisqarishiga olib kelishi mumkin [6]. Bu sharoitda suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, sug'orish tizimlarini modernizatsiya qilish va yer munosabatlarini tartibga solish dolzarb vazifadir. Shayboniylar davri Buxoro xonligidagi yer-suv munosabatlarini o'rganish, ushbu davrda shakllangan institutsional mexanizmlar, mirabchilik tizimi, suv resurslarini akkumulyatsiya qilish amaliyoti va ularning iqtisodiy oqibatlarini tahlil qilish, zamonaviy muammolarga yechim topishda qimmatli saboqlar berishi mumkin. Xususan, tarixiy davrdagi tranzaksiya xara ...