KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda raqamli ma’lumotlar hajmi global miqyosda 120 zettabaytdan oshib, 2027-yilga borib 180 zettabaytga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda esa elektron hujjat aylanishi 2023-yilda 3.2 milliard dona hujjatni tashkil etgan, bu 2022-yilga nisbatan 28% o'sishni ko'rsatadi [2]. Shu bilan birga, kiberxavfsizlikka tahdidlar soni ham muttasil ortib bormoqda; 2023-yilda global miqyosda haftasiga o'rtacha 1250 ta kiberhujum qayd etilgan bo'lsa, O'zbekistonda yiliga o'rtacha 15 000 dan ortiq kiberxavfsizlik insidentlari kuzatilmoqda [3]. Bu ko'rsatkichlar ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash, ayniqsa simmetrik kriptografiya algoritmlarining barqarorligi va samaradorligini o'rganish dolzarb ekanligini anglatadi. Axborot tizimlarining murakkablashuvi va tarmoqlarning kengayishi sharoitida ma'lumotlarning maxfiyligi, yaxlitligi va mavjudligini ta'minlash muhim vazifadir. Simmetrik kriptografiya algoritmlari, ayniqsa DES va AES, uzoq yillar davomida ushbu vazifalarni hal etishda asosiy vosita bo'lib kelgan. Biroq, hisoblash quvvatlarining doimiy ravishda oshib borishi, kvant hisoblash texnologiyalarining rivojlanishi va kriptoanalitik usullarning takomillashuvi ushbu algoritmlarning mavjud xavfsizligini qayta ko'rib chiqishni taqozo etmoqda. Masalan, kvant kompyuterlar SHOR algoritmi yordamida an'anaviy asimmetrik kriptografik algoritmlarni buzish imkoniyatiga ega bo'lsa-da, simmetrik algoritmlarga GRUVER algoritmi orqali nisbatan kamroq ta'sir ko'rsatadi, ammo bu ularning kalit uzunligini ikki barobar oshirishni talab etadi [5]. Mavjud simmetrik algoritmlarning zaif tomonlarini chuqur o'rganish, ularning yangi sharoitlarga moslashuvchanligini baholash va zamonaviy tahdidlarga qarshi turish qobiliyatini oshirish masalasi hal etilmagan muammolardan biridir. Simmetrik kriptografiya sohasining o'rganilganlik darajasi juda yuqori bo'lib, jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur tadqiqotlar olib borilgan. Donald Davies (1960-yillar) shifrlashning xavfsizlik nazariyasiga, jumladan blokli shifrlash prinsiplariga asos solgan [6]. Horst Feistel (1970-yillar) DES algoritmining asosini tashkil etuvchi Feistel tarmog'ini ishlab chiqqan va bu blokli shifrlash algoritmlari dizaynida inqilobiy o'zgarish bo'lgan [7]. Eli Biham va Adi Shamir (1990-yillar) DES algoritmining zaifliklarini ochib beruvchi differensial kriptoanaliz usulini ixtiro qilishgan, bu ...