KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O'zbekiston Respublikasida jinoyat ishlari bo'yicha sudlarga kelib tushgan materiallar soni 109 048 tani tashkil etib, shundan 88 474 ta ish ko'rib chiqilgan [1]. Bu raqamlar surishtiruv va dastlabki tergov organlari faoliyatining ko'lami hamda ularning ish samaradorligi bevosita fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishdagi muhim o'rnini ko'rsatadi. So'nggi yillarda qabul qilingan qonun hujjatlari, xususan, O'zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksiga kiritilgan o'zgartish va qo'shimchalar natijasida surishtiruv va dastlabki tergov bosqichlarida qonuniylikni ta'minlashga qaratilgan mexanizmlar mustahkamlandi, biroq bu jarayonlarda hali ham xalqaro standartlarga to'liq mos kelmaydigan jihatlar, inson huquqlarining buzilishi holatlari, korrupsion xavflar va protsessual muddatlarga rioya qilmaslik kabi muammolar uchrab turadi [2]. Bunday holatlar sud-huquq tizimiga bo'lgan ishonchga salbiy ta'sir ko'rsatib, davlatning fuqarolar oldidagi majburiyatlarini bajarishiga to'sqinlik qilishi mumkin. Surishtiruv va dastlabki tergov organlari faoliyatining qonuniyligi ustidan samarali nazorat tizimini yo'lga qo'yish adolatli huquqiy tartibni ta'minlashning asosiy shartlaridan biridir. Ushbu mavzu faqat O'zbekiston uchun emas, balki rivojlanayotgan huquqiy tizimga ega bo'lgan barcha davlatlar uchun dolzarb hisoblanadi. Nazorat mexanizmlarining yetarli darajada takomillashmaganligi yoki ularning amalda samarasiz ishlashi jinoyat protsessida jiddiy xatoliklarga, dalillarning yo'qolishiga, asossiz gumonlarga va hattoki aybsiz shaxslarning javobgarlikka tortilishiga olib kelishi mumkin [3]. 2022-yilda BMT Inson huquqlari bo'yicha Oliy komissarligi hisobotiga ko'ra, dunyo miqyosida protsessual xatolar tufayli jinoyat ishlari sudga yetib bormasdan yopilishi holatlari 15-20% ni tashkil etgan [4], bu esa surishtiruv va tergov bosqichlarida qonuniylik nazoratining fundamental ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Shuning uchun, bu sohadagi muammolarni chuqur tahlil qilish, ularning yechimlari bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish davlat va jamiyat uchun strategik ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Masalan, X. L. Packer (1968) o'zining "The Limits of the Criminal Sanction" asarida jinoyat adliyasining "tartib-intizom modeli" va "tegishli pro ...