KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda kiberxavfsizlikka oid 28 mingdan ortiq kiberhujum qayd etilgan bo‘lib [1], ularning aksariyati zaif parollar bilan bog‘liq bo‘lgan. Global miqyosda esa, 2023-yilda dunyo bo‘ylab kiberjinoyatlar natijasida kelib chiqqan iqtisodiy zarar 8 trillion AQSh dollaridan oshgani taxmin qilinmoqda, bu ko‘rsatkich 2025-yilga borib 10,5 trillion dollarga yetishi kutilmoqda [2]. Bu raqamlar shaxsiy va korporativ ma’lumotlarning himoyasizligi naqadar jiddiy muammo ekanligini, jumladan, parollar xavfsizligi butun dunyo bo‘ylab, shu jumladan O‘zbekistonda ham dolzarb muammolardan biri ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Axborot tizimlariga ruxsatsiz kirishning 80% dan ortig‘i zaif yoki qayta ishlatilgan parollar orqali sodir bo‘ladi [3], bu esa kuchli va noyob parollarga bo‘lgan ehtiyojni oshiradi. Shu sababli, samarali va ishonchli parol generatorlarini ishlab chiqish kiberxavfsizlik tizimining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bugungi raqamli dunyoda har bir shaxs va tashkilot har kuni o‘nlab, hatto yuzlab onlayn xizmatlardan foydalanadi, bu esa ularning har biri uchun noyob va murakkab parollarni eslab qolishni deyarli imkonsiz qiladi. Natijada, foydalanuvchilar ko‘pincha oddiy, qisqa parollardan foydalanadilar yoki bir parolni bir nechta platformada qayta ishlatadilar, bu esa kiberhujumchilar uchun qulay imkoniyat yaratadi. Parol xavfsizligi sohasida an’anaviy usullar, masalan, lug‘at hujumlari (lug‘atda mavjud so‘zlarni sinash) va brute-force hujumlari (barcha mumkin bo‘lgan kombinatsiyalarni sinash) qarshisida tobora samarasiz bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, foydalanuvchiga murakkab, tasodifiy va uning talablariga mos parollarni tez va oson yaratish imkoniyatini beradigan dasturiy yechimlarga bo‘lgan talab sezilarli darajada oshgan. Mavjud parol generatorlarining ayrimlari yetarlicha xavfsiz bo‘lmasligi yoki foydalanuvchi uchun qulay interfeysga ega bo‘lmasligi mumkin, bu esa yangi, takomillashgan yechimlarni talab qiladi. Kiberxavfsizlik va parol generatsiyasi nazariyasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Masalan, Bruce Schneier (1996) o‘zining "Applied Cryptography" nomli fundamental asarida kriptografik tizimlarning nazariy asoslari va psevdo-tasodifiy sonlar generatorlarining xavfsizlik talablarini chuqur tahli ...