KURS ISHI

KIRISH Tovarmodda zaxiralarning samarali boshqaruvi va ularning xalqaro standartlar asosida takomillashtirilishi zamonaviy iqtisodiyotda korxonalar barqarorligi va raqobatbardoshligini ta'minlashning muhim omillaridan biridir. O'zbekiston Respublikasida tadbirkorlik subyektlari faoliyatida tovarmodda zaxiralar ulushi yalpi aktivlarning o'rtacha 25-35% ini tashkil etadi [1]. Xususan, 2023-yil yakunlariga ko'ra, mamlakat yalpi ichki mahsulotining 18,5% ishlab chiqarish sektoriga to'g'ri kelgani va bu sektorda tovarmodda zaxiralar boshqaruvi muhim ahamiyat kasb etishi ko'rsatib o'tilgan [2]. Jahon miqyosida esa, global zaxiralar bozorining hajmi 2022-yilda 1,2 trillion AQSH dollariga yetgan bo'lib, uning yillik o'sish sur'atlari 5-7% ni tashkil etmoqda [3]. Ushbu raqamlar tovarmodda zaxiralar boshqaruvining nafaqat mahalliy, balki global miqyosda ham iqtisodiy o'sish va samaradorlikni belgilovchi asosiy omillardan biri ekanligini ko'rsatadi. Tovar-moddiy zaxiralar hisobini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish zarurati, mamlakatimizning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi jarayonlarida, xususan, Xalqaro buxgalteriya hisobi standartlari (XBS/IFRS) ga to'liq o'tish strategiyasi doirasida yanada dolzarblashmoqda. Hozirgi kunda O'zbekistonda ko'plab korxonalar milliy buxgalteriya hisobi standartlari (MBHS) asosida ishlamoqda, bu esa xalqaro investorlar uchun moliyaviy hisobotlarning shaffofligini va taqqoslanuvchanligini pasaytiradi [4]. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, tovarmodda zaxiralar hisobini XBS 2 ga muvofiqlashtirish korxonalarning moliyaviy barqarorligini 10-15% ga oshirishga, zaxiralarning aylanma tezligini 5-8% ga yaxshilashga va xarajatlarni 3-6% ga qisqartirishga imkon beradi [5]. Ushbu muammolarni hal etish orqali korxonalarning investitsion jozibadorligi oshib, xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlik darajasi kuchayadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha dunyo olimlari orasida ko'plab muhim tadqiqotlar olib borilgan. David P. Willis (2018) o'z tadqiqotida tovarmodda zaxiralarni baholashning FIFO va o'rtacha tortilgan qiymat usullarining moliyaviy natijalarga ta'sirini tahlil qilib, FIFO usuli inflyatsiya sharoitida ko'proq foyda ko'rsatishini isbotladi [6]. Michael C. Jensen va William H. Meckling (1976) o'zlarining "Agentlik nazariyasi" asarida zaxiralarni boshqarishda menejerlar va aksiyadorlar o'rtasidagi manfaatlar to'qnashuv ...