KURS ISHI

KIRISH Kurs ishi uchun KIRISH qismi Iqtisodiyot nazariyasida bozor tuzilmalari, narx shakllanishi va ishlab chiqarish hajmlari o‘rtasidagi bog‘liqlik fundamental ahamiyatga ega bo‘lgan masaladir. Jahon iqtisodiyotida 2023-yilda tovarlar va xizmatlar umumiy savdo aylanmasi qariyb 32 trillion AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkichda turli bozor tuzilmalarining o‘rni beqiyosdir [1]. O‘zbekistonda esa 2024-yilning birinchi choragida yalpi ichki mahsulot (YaIM) 6,2% ga o‘sgan, bu o‘sish sur’atida ichki bozorlardagi raqobat muhiti va narx mexanizmlari muhim rol o‘ynagan [2]. Xususan, respublikada kichik biznes subyektlari soni so‘nggi besh yilda 25% ga oshib, ularning YaIMdagi ulushi 55% ga yetdi, bu esa mukammal va monopolistik raqobat sharoitlarining kengayishini ko‘rsatadi [3]. Shu bilan birga, yirik sanoat korxonalari va tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati energiya, transport va kommunikatsiya sohalarida sezilarli darajada saqlanib qolmoqda, bu esa ushbu bozorlarda narx siyosati va ishlab chiqarish strategiyalarini yanada ehtiyotkorlik bilan boshqarishni talab qiladi [4]. Ushbu murakkabliklar, mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish va raqobatbardoshligini oshirish vazifalari doirasida bozor tuzilmalari, narx va ishlab chiqarish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur o‘rganishni yanada dolzarb qiladi. Bugungi kunda jahon va O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobat muhitini yaxshilash, inflyatsiyani jilovlash va iste’molchilar farovonligini oshirish masalalari ustuvor ahamiyatga ega. Global miqyosda raqamli platformalar va elektron tijoratning jadal rivojlanishi yangi turdagi monopolistik va oligopolistik raqobat shakllarini keltirib chiqarmoqda, bu esa an’anaviy bozor tahlil usullariga yangicha yondashuvlarni talab qiladi [5]. O‘zbekistonda davlat korxonalarini transformatsiya qilish, ularni xususiylashtirish va bozor mexanizmlarini joriy etish jarayoni faol olib borilmoqda. Masalan, 2023-yilda umumiy qiymati 1,5 milliard dollardan ortiq bo‘lgan davlat aktivlari xususiylashtirildi, bu esa ushbu bozorlardagi narx va ishlab chiqarish strategiyalarining o‘zgarishini ko‘rsatadi [6]. Biroq, ayrim tarmoqlarda hali ham yuqori darajadagi konsentratsiya saqlanib qolmoqda, bu esa narxlarning sun’iy ravishda oshirilishiga va samaradorlikning pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, bozor tuzilmalarining o‘ziga xos xususiyatlarini, ularning ...