KURS ISHI

KIRISH Xalqaro huquq doirasidagi eng murakkab va ayni paytda eng insonparvar yo‘nalishlardan biri bo‘lgan xalqaro gumanitar huquq (XGH) qurolli mojarolar paytida inson hayoti va qadr-qimmatini himoya qilishga qaratilgan huquqiy normalar yig‘indisini o‘zida mujassam etadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2023-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyo bo‘ylab 56 ta davlatda 110 dan ortiq qurolli mojarolar ro‘y bermoqda, bu esa sayyoramiz aholisining taxminan 2 milliarddan ortig‘ini yoki dunyo aholisining to‘rtdan bir qismidan ko‘prog‘ini qamrab oladi [1]. Ushbu mojarolar natijasida 2023-yilda 250 milliondan ortiq inson gumanitar yordamga muhtoj bo‘lgan, shu jumladan, 117 milliondan ziyod kishi majburiy ko‘chishga uchragan [2]. O‘zbekiston Respublikasi ham global xavfsizlik tizimining ajralmas qismi sifatida bu kabi jarayonlardan chetda qolmaydi va mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash borasidagi o‘z majburiyatlarini to‘liq anglagan holda XGH normalariga rioya etish va uni targ‘ib qilish masalalariga alohida e’tibor qaratmoqda. Xususan, O‘zbekistonning 2022-yilda BMT Inson huquqlari bo‘yicha kengashiga a’zoligi doirasida qabul qilingan Inson huquqlari bo‘yicha Milliy strategiyada XGH prinsiplarini tatbiq etish ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan [3]. Shuningdek, 2023-yilda O‘zbekiston hududida yuzaga kelgan tabiiy ofatlar va mintaqadagi ba’zi nobarqaror vaziyatlar tufayli XGH doirasidagi gumanitar yordam operatsiyalarining samaradorligini oshirish masalasi dolzarblik kasb etdi [4]. Mazkur kurs ishi global miqyosda kuchayib borayotgan qurolli mojarolar, terrorizm tahdidlari va yangi turdagi gibrid urushlarning insoniyatga ko‘rsatayotgan salbiy ta’siri sharoitida XGHning tushunchasi va asosiy prinsiplarini chuqur o‘rganish zaruratidan kelib chiqadi. Bugungi kunda mavjud xalqaro huquqiy mexanizmlarning samaradorligi, ayniqsa, asimmetrik mojarolar va davlatga aloqador bo‘lmagan aktyorlarning faol ishtiroki sharoitida yetarlicha ta’minlanmayapti. XGHni buzilish holatlari soni ortib bormoqda, urush jinoyatlari uchun javobgarlikka tortish mexanizmlarida kamchiliklar saqlanib qolmoqda, shuningdek, XGH prinsiplarini milliy qonunchilikka implementatsiya qilish borasida ko‘plab davlatlarda hali ham muayyan muammolar mavjud. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun bu masala ayniqsa muhimdir, chunki mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlikni ta’ ...