KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotidagi xalqaro korporatsiyalar (XK) va xorijiy investitsiyalarning (XI) oʻrni yildan-yilga ortib bormoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Savdo va Taraqqiyot Konferensiyasi (UNCTAD) maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda global toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (TXXI) oqimi 1,3 trillion AQSH dollarini tashkil etgan boʻlib, bu 2022-yilga nisbatan 5% ga kamaygan boʻlsa-da, rivojlanayotgan mamlakatlarga yoʻnaltirilgan investitsiyalar umumiy hajmining qariyb 70% ini tashkil etdi [1]. Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda 2023-yilda oʻzlashtirilgan xorijiy investitsiyalar va kreditlar hajmi 22,6 milliard AQSH dollarini tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 9,3% ga oʻsgan [2]. Shundan 12,3 milliard AQSH dollari TXXI hissasiga toʻgʻri kelgan. Ushbu oʻsish surʼatlari mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida xorijiy investitsiyalarning muhim rol oʻynayotganini koʻrsatadi [2]. Ayniqsa, sanoat va xizmat koʻrsatish sohalariga jalb qilingan investitsiyalar ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish va yangi ish oʻrinlari yaratishga xizmat qilmoqda. Bugungi globallashuv sharoitida xalqaro korporatsiyalar va xorijiy investitsiyalar mamlakat iqtisodiy oʻsishini taʼminlash, texnologik yangilanishlarni ragʻbatlantirish hamda raqobatbardoshlikni oshirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Shunga qaramay, Oʻzbekistonning investitsion jozibadorligini oshirish va xorijiy investitsiyalarni yanada kengroq jalb qilish yoʻlida bir qator tizimli muammolar, jumladan, institutsional shaffoflikni taʼminlash, huquqiy himoyani kuchaytirish, infratuzilma kamchiliklarini bartaraf etish va malakali kadrlar yetishmovchiligi kabi masalalar hal etilmagan holda qolmoqda [3]. Ushbu muammolar investitsion muhitning barqarorligiga salbiy taʼsir koʻrsatib, potensial investorlar uchun qoʻshimcha risklar tugʻdiradi. Natijada, ushbu tadqiqot mazkur omillarni chuqur tahlil qilib, mavjud boʻshliqlarni bartaraf etish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi boʻyicha jahon miqyosida koʻplab tadqiqotlar oʻtkazilgan. Masalan, Dunning (1981) oʻzining "Ekologik afzallik" (OLI) nazariyasi orqali xalqaro ishlab chiqarish va TXXI harakatini tushuntirib, mulkchilik afzalliklari, joylashuv afzalliklari va ichkilashtirish afzalliklari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni koʻrsatib berdi ...