KURS ISHI

KIRISH Xalqaro tashkilotlarning huquqiy maqomini tadqiq qilish bugungi globallashuv sharoitida g‘oyat dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki ular jahon siyosati, iqtisodiyoti va ijtimoiy sohasida tobora muhim rol o‘ynamoqda. Jahon bo‘ylab 2023-yil holatiga ko‘ra 400 dan ortiq hukumatlararo xalqaro tashkilotlar va minglab nodavlat xalqaro tashkilotlar faoliyat yuritmoqda [1]. Bu tashkilotlarning umumiy byudjeti trillionlab AQSh dollarini tashkil etib, ularning faoliyati global yalpi ichki mahsulotning taxminan 10-15 foiziga ta’sir ko‘rsatadi [2]. O‘zbekiston Respublikasi esa 2024-yil holatiga ko‘ra Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Shanxay Hamkorlik Tashkiloti, Islom Hamkorlik Tashkiloti kabi 100 dan ortiq xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘lib, bu tashkilotlar bilan hamkorlik doirasida 30 milliard AQSh dollaridan ortiq investitsiya loyihalarini amalga oshirmoqda [3]. Xalqaro tashkilotlar orqali amalga oshirilayotgan savdo aylanmasining umumiy hajmi O‘zbekistonning tashqi savdo hajmining qariyb 45 foizini tashkil etadi [4]. Ushbu statistik ma’lumotlar xalqaro tashkilotlarning nafaqat miqdoriy jihatdan ortib borayotganini, balki ularning global va mintaqaviy miqyosdagi ta’sir doirasi ham kengayib borayotganini yaqqol ko‘rsatadi. Mavzuning dolzarbligi, shuningdek, xalqaro munosabatlardagi murakkabliklar va dinamik o‘zgarishlar bilan belgilanadi. Xalqaro tashkilotlar nafaqat davlatlararo munosabatlarni tartibga soluvchi mexanizm, balki ularning o‘zlari ham mustaqil huquq subyektlari sifatida faoliyat yuritadi. Ularning huquqiy maqomi, ya’ni huquq subyektligi, vakolatlari, immunitetlari va imtiyozlari majmui xalqaro ommaviy huquqning fundamental masalalaridan biridir. Ushbu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar xalqaro huquqning rivojlanishi, davlatlar suverenitetining yangi shakllari, globallashuv jarayonida xalqaro tashkilotlarning roli, ularning javobgarligi va samaradorligi kabi bir qator hal etilmagan masalalarga yechim topishga yordam beradi. Masalan, xalqaro tashkilotlarning immunitetlari bilan bog‘liq nizolarda milliy sudlarning yurisdiktsiyasi doirasi va ushbu nizolarni hal qilish mexanizmlarida hanuz noaniqliklar mavjud. Shuningdek, xalqaro tashkilotlarning ichki boshqaruvi va ularning aʼzo davlatlar oldidagi javobgarligi masalalari ham chuqur o‘rganishni talab etadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro huquqshunoslikda ancha yuqori bo‘lsada, bir qator nazariy va ...