KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Mehnat vazirligi va Favqulodda vaziyatlar vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatimizda ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar soni avvalgi yilga nisbatan 7.2% ga oshgan bo‘lib, bu o‘z navbatida iqtisodiyotga qariyb 350 milliard so‘m miqdorida bevosita va bilvosita zarar yetkazgan [1]. Jahon miqyosida esa xavflarni boshqarish va kvantifikatsiyalash bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 39 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2028-yilga borib yillik o‘rtacha 10.5% o‘sish bilan 64 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu ko‘rsatkichlar xavflarni samarali boshqarish va ularning salbiy oqibatlarini minimallashtirish nafaqat inson salomatligi va hayoti uchun, balki mamlakat iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishi uchun ham muhim ahamiyat kasb etishini yaqqol ko‘rsatadi. Xususan, global miqyosdagi iqtisodiy beqarorliklar, texnologik inqiloblar va tabiiy ofatlarning ortib borishi sharoitida, xavflarni miqdoriy jihatdan baholash tizimlarini takomillashtirish dolzarb vazifadir. Bugungi kunda texnologik jarayonlarning murakkablashuvi, global ishlab chiqarish zanjirlarining o‘zaro bog‘liqligi va kutilmagan favqulodda vaziyatlarning ko‘payishi sharoitida xavflarni nafaqat sifat jihatidan tasvirlash, balki ularni aniq raqamlar, ballar yoki moliyaviy ko‘rsatkichlar orqali ifodalash zaruriyati tobora ortib bormoqda. Mavjud xavflarni kvantifikatsiyalash uslublari ko‘p qirrali bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. Ammo, amaliyotda ushbu uslublarning qaysi birini qaysi vaziyatda, qanday samaradorlik bilan qo‘llash, shuningdek, ularni moliyaviy va iqtisodiy nuqtai nazardan asoslash masalasi hali to‘liq yechimini topmagan. Bu esa qaror qabul qiluvchi shaxslarga aniq, asoslangan va moliyaviy jihatdan maqsadga muvofiq xavflarni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqishda jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Shuning uchun turli xavflarni kvantifikatsiyalash uslublarini chuqur tahlil qilish, ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ilmiy hamda amaliy nuqtai nazardan muhim ahamiyatga ega. Xavflarni kvantifikatsiyalash muammosi jahon ilmiy doiralarida uzoq yillardan buyon faol o‘rganib kelinmoqda. Ushbu sohada P.L. Kaplan va B.J. Garrick (1981) xavflarni matritsa asosida baholash va ularning ehtimolligi hamda oqibatlarini tizimli ravishda tahlil qilish nazariy ...