KURS ISHI

KIRISH Elektronika sanoatida raqamli sxemalarning o'rni tobora ortib bormoqda. Aynan shu nuqtai nazardan, 2023-yilning o'zida global yarimo'tkazgichlar bozori hajmi 574,59 milliard dollarni tashkil etdi va 2029-yilga borib 1,05 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda ham raqamli texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarishni rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda, masalan, 2023-yilda IT-eksport hajmi 197,3 million dollardan oshdi, bu 2022-yilga nisbatan 2,3 barobar ko'pdir [2]. Bunday sharoitda, raqamli qurilmalar negizini tashkil etuvchi mantiqiy sxemalarni, xususan, yarimsummatorlarni chuqur tahlil qilish va ularning samaradorligini oshirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Yarimsummatorlar murakkab hisoblash tizimlarining asosiy bloklari bo'lib, ularning optimallashtirilgan ishlashi umumiy tizimning tezkorligi va energiyani tejashiga bevosita ta'sir qiladi. Bugungi kunda arxitekturani optimallashtirish, kechikish vaqtini qisqartirish hamda energiya samaradorligini oshirish kabi muammolar hal etilmaganligicha qolmoqda, bu esa yangi yondashuvlarni izlashni taqozo etadi. Yarimsummatorlar va ularning mantiqiy asoslari bo'yicha tadqiqotlar dunyo miqyosida qadimdan olib borilgan. Buyuk britaniyalik matematik Jorj Bul (1815–1864) tomonidan yaratilgan mantiq algebrasi raqamli elektronikaning nazariy poydevorini tashkil etdi. Amerikalik elektrotexnika muhandisi Klod Shannon (1916–2001) 1938-yilda o'zining magistrlik dissertatsiyasida mantiqiy algebra va elektr rele sxemalari o'rtasidagi bog'liqlikni ko'rsatib berdi, bu esa raqamli sxemalarni loyihalashning fundamental asosini yaratdi. Keyinchalik, amerikalik olim Devid Patrik (1945-yilda tug'ilgan) va uning hamkasblari raqamli sxemalarni loyihalashda Karno xaritalaridan samarali foydalanish usullarini ishlab chiqdilar, bu esa Boolean funksiyalarini soddalashtirishda muhim rol o'ynadi. Fransuz olimi Paskal Yublo (1965-yilda tug'ilgan) murakkab mantiqiy sxemalarni optimallashtirish bo'yicha tadqiqotlar olib borib, ularning kechikish vaqtini kamaytirishga qaratilgan usullarni taklif qildi. Yaponiyalik tadqiqotchi Kenji Taniguchi (1959-yilda tug'ilgan) energiya tejamkor mantiqiy elementlar va ularning yarimo'tkazgich texnologiyalariga (xususan, CMOS) moslashuvi bo'yicha ish olib bordi. O'zbekistonda ham raqamli elektronika sohasida ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Professor Alisher Qodi ...