KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global logistika bozori hajmi 13.5 trillion AQSH dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 18 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o'sish tendensiyasi, ayniqsa, yuk terminallari faoliyatini optimallashtirish va transport turlari o'rtasidagi muvofiqlashtirishni takomillashtirish zaruratini kuchaytiradi. O'zbekiston Respublikasida ham transport-logistika sektori iqtisodiyotning muhim drayverlaridan biri bo'lib, 2023-yilda transport xizmatlari hajmi 2022-yilga nisbatan 10.8% ga oshdi, bu esa yalpi ichki mahsulotning 8.5% ini tashkil etdi [2]. Bu o'sish sur'atlari respublikaning geosiyosiy joylashuvi va Markaziy Osiyo mintaqasidagi tranzit salohiyatining oshib borishi bilan bevosita bog'liqdir. Xususan, yuk terminallari orqali qayta ishlanadigan yuk aylanmasi hajmi yiliga o'rtacha 7-9% ga o'sib, 2023-yilda temir yo'l yuk tashishlari 78.5 mln tonnani, avtomobil yuk tashishlari esa 1.8 mlrd tonnani tashkil etdi [3]. Ushbu dinamika yuk terminallarida transport turlari o'rtasidagi o'zaro hamkorlik va operatsion samaradorlikni oshirishga qaratilgan chuqur ilmiy tadqiqotlar o'tkazishni taqozo etadi. Yuk terminallarida transport turlari o'rtasidagi yetarli darajada muvofiqlashtirishning yo'qligi, ko'pincha, yuklarni qayta ishlash va tranzit qilishda kechikishlarga, ortiqcha xarajatlarga va ekologik izlarning oshishiga olib keladi. Misol uchun, ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekiston terminallarida yuklarni bir transport turidan ikkinchisiga o'tkazishda kechikishlar tufayli yo'qotishlar umumiy logistika xarajatlarining 15-20% ini tashkil etishi mumkin [4]. Ushbu muammolar zanjiri, pirovardida, korxonalarning raqobatbardoshligini pasaytiradi va mamlakatning xalqaro logistika indeksidagi o'rniga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Hozirgi kunda O'zbekiston logistika samaradorlik indeksida 139 mamlakat orasida 107-o'rinni egallab turibdi [5], bu esa ushbu sohada jiddiy takomillashtirish imkoniyatlari mavjudligini ko'rsatadi. Aynan shu sababli, yuk terminallarida logistik faoliyatni muvofiqlashtirishni chuqur tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Mavzuning o'rganilganlik darajasiga nazar soladigan bo'lsak, xorijiy olimlar tomonidan ushbu yo'nalishda salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, M. Christopher (2016) logistika zanjirlarida muvofiqlasht ...