KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda dunyo bo‘yicha zilzilalardan ko‘rilgan iqtisodiy zarar qariyb 100 milliard dollarni tashkil etdi, bu esa tabiiy ofatlardan umumiy zararning sezilarli qismini tashkil etadi [1]. Xususan, Turkiyada sodir bo‘lgan halokatli zilzilalar oqibatida 50 mingdan ortiq inson hayotdan ko‘z yumgan, 100 milliard dollardan ziyod moddiy zarar yetkazilganligi qayd etildi [2]. O‘zbekiston hududi esa seysmik faol zonalardan biri bo‘lib, mamlakatning geologik joylashuvi va plitalar tektonikasi nuqtai nazaridan yuqori zilzila xavfi mavjud [3]. O‘zbekiston Favqulodda vaziyatlar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi 30 yil ichida O‘zbekistonda magnitudasi 5.0 dan yuqori bo‘lgan 100 dan ortiq zilzila qayd etilgan [4]. Ayniqsa, Toshkent, Farg‘ona vodiysi, Samarqand va Surxondaryo viloyatlari yuqori seysmik xavf ostida joylashgan bo‘lib, bu hududlarda aholi zichligi va infratuzilma ob’ektlarining ko‘pligi zilzilalarning salbiy oqibatlarini yanada kuchaytirishi mumkin [5]. Zilzilalarning geografik tarqalishini o‘rganish nafaqat nazariy jihatdan geologik jarayonlarni tushunish, balki amaliy jihatdan seysmik xavfni baholash va uni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Bugungi kunda tez urbanizatsiya va infratuzilmaning kengayishi sharoitida, zilzila xavfi tahlili va unga moslashuv choralarini ko‘rish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash hamda inson hayotini saqlab qolishning asosiy omillaridan biriga aylanmoqda [6]. Mazkur tadqiqot zilzilalarning geografik tarqalishidagi qonuniyatlarni chuqur o‘rganish, mavjud ma’lumotlardagi bo‘shliqlarni to‘ldirish va O‘zbekiston sharoitida seysmik xavfni kamaytirishga qaratilgan samarali tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Aks holda, kelajakdagi kuchli zilzilalar mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy zararlar yetkazishi va aholi orasida katta talofatlarga olib kelishi mumkin [7]. Zilzilalarning nazariy-metodologik asoslari va tarqalish qonuniyatlari bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Charles F. Richter (1935) zilzilalar energiyasini o‘lchash uchun magnituda shkalasini ishlab chiqqan va bu sohada fundamental metodologiyani yaratgan [8]. Beno Gutenberg va Charles F. Richter (1954) birgalikda Gutenberg-Rixter qonunini shakllantirib, zilzilalarning chastotasi va magnitudasi o‘rtasidagi statistik bog‘liqlikni aniqladilar, bu seysmik faollikni baholashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qila ...