KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda yer osti boyliklarini izlash va o'rganishga yo'naltirilgan sarmoyalar hajmi so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 8.5% o'sishni ko'rsatib, 2023-yilda 450 million AQSH dollaridan oshdi [1]. Bu ko'rsatkich respublika yalpi ichki mahsulotining qariyb 7% ini tashkil etuvchi tog'-kon sanoatining barqaror rivojlanishi uchun muhim hisoblanadi [2]. Shuningdek, O'zbekiston hududi seysmik faol zonalarda joylashgan bo'lib, O'zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi (2024) ma'lumotlariga ko'ra, har yili o'rtacha 500 dan ortiq turli magnitudadagi zilzilalar qayd etiladi [3]. Ushbu geologik sharoitlar Yerning ichki tuzilishini chuqur o'rganish zaruratini oshiradi va tabiiy ofatlar xavfini kamaytirishda fundamental ahamiyat kasb etadi. Jahon miqyosida esa, geofizik tadqiqotlarga kiritilgan investitsiyalar Jahon banki (2022) ma'lumotlariga ko'ra, 2022-yilda 12 milliard AQSH dollariga yetgan bo'lib [4], bu asosan tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish va energetik resurslarni izlashga qaratilgan. Masalan, zilzilalar oqibatida yuzaga keladigan iqtisodiy zarar global miqyosda har yili 30 milliard AQSH dollaridan ortiqni tashkil etadi [5], bu esa Yerning ichki dinamikasini tushunishning hal qiluvchi ahamiyatini ko'rsatadi. Bugungi kunda Yerning ichki tuzilishi va unda kechayotgan murakkab jarayonlarni chuqur o'rganish ilm-fan oldidagi eng dolzarb vazifalardan biridir. An'anaviy geologik tadqiqotlar Yer po'sti haqida keng ma'lumot bersa-da, mantiya va yadro kabi chuqur qatlamlarning xususiyatlari, ularning o'zaro ta'siri hamda Yer yuzasi geodinamikasiga ta'siri bo'yicha hali ko'plab ochiq savollar mavjud. Jumladan, zilzilalarning paydo bo'lish mexanizmlarini to'liq tushunish va ularning vaqtini aniq bashorat qilish borasida Geologiya instituti (2023) hisobotlariga ko'ra, bashoratlash aniqligi 60% dan oshmaydi [6], bu esa sezilarli ilmiy bo'shliqlar saqlanib qolayotganini ko'rsatadi. Yerning ichki qismidagi konveksiya jarayonlari, magnit maydonining shakllanishi va evolyutsiyasi kabi fundamental masalalar global iqlim o'zgarishlari va tabiiy resurslarning taqsimlanishi bilan bevosita bog'liq bo'lib, ularni tadqiq qilishga bo'lgan ehtiyoj yuqori [7]. Shuningdek, Yerning ichki issiqlik oqimini samarali ishlatish, masalan, geotermik energiyadan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish uchun ham bu sohadagi bilimlar yangi bosqichga ko'tarilishi lozim [8] ...