Aristotel, Forobiy va Kant ontologiyasida kategoriyalarning tasnifi

Antik davrdan to ma'rifatparvarlik davrigacha bo'lgan falsafiy an'anada borliqni anglash va tasniflash masalasi markaziy o'rinni egallab kelgan. Ushbu intellektual sayohatda Aristotel, Forobiy va Kant kabi mutafakkirlar ontologik kategoriyalar tizimini ishlab chiqish orqali borliqning asosiy elementlarini tartibga solishga urinishgan. Ularning yondashuvlaridagi farqlarga qaramay, barchasi reallikning turli qirralarini izchil tushuntirishni maqsad qilgan. Biroq, bu mutafakkirlar taklif qilgan kategoriyalar nafaqat dunyo haqidagi tushunchamizni kengaytirgan, balki ular orasida borliqning mohiyati borasida keskin falsafiy bahslarga ham sabab bo'lgan murakkab nuqtalar mavjud.

Aristotel o'zining "Kategoriyalar" asarida moddiylik va shakl birligini aks ettiruvchi o'nta asosiy kategoriyani sanab o'tadi: substansiya, miqdor, sifat, nisbat, joy, vaqt, holat, ega bo'lish, ta'sir qilish va ta'sirlanish. Uning uchun substansiya (ousia) borliqning asosiy negizi bo'lib, qolgan barcha kategoriyalar uning atributlari hisoblanadi. Masalan, "odam" substansiya bo'lsa, "ikki metr uzunlikdagi", "oq", "yozuvchi" kabi sifatlar va miqdorlar unga bog'liq. Bu yondashuv borliqni empirik kuzatuvlar orqali tushunishga urg'u berib, narsalarning mohiyati ularning xususiyatlari va holatlarida namoyon bo'lishini ko'rsatadi.