Dunyo xalqlari madaniyatlari ortasidagi umumiylik va farqlari

Insoniyat tarixi davomida xalqlarning turfa madaniyatlari doimiy o'zgarish va rivojlanish jarayonida bo'lib kelgan. Har bir madaniyat o'ziga xos qadriyatlar, e'tiqodlar, urf-odatlar va san'at shakllarini shakllantirgan holda, yagona insoniyat tajribasining boy mozaikasini yaratadi. Biroq, bu xilma-xillik ortida chuqur universal insoniy ehtiyojlar va intilishlar yotadi, bu esa madaniyatlararo aloqalarning murakkabligini va shu bilan birga ularning tub mohiyatini belgilaydi. Bu o'ziga xoslik va umumiylik o'rtasidagi dialektik munosabat har bir madaniyatning bir vaqtning o'zida ham o'ziga xos, ham global insoniy tajribaning bir qismi ekanligini ko'rsatadi, shu sababli, inson madaniyatlarining turfa ko'rinishlari ortida yagona insoniy mohiyatga tegishli universal tamoyillar yotadi, biroq bu tamoyillar har bir jamiyatning o'ziga xos ijtimoiy-tarixiy sharoitlarida farqli shakllarda namoyon bo'ladi.

Madaniyatlararo umumiylikning eng yorqin namoyonlaridan biri bu insonning adolat va tenglikka bo'lgan intilishidir. Qadimgi Bobilning Hammurapi qonunlaridan tortib, zamonaviy BMT Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasigacha, insoniyat o'zining ijtimoiy munosabatlarini tartibga solish, jamiyatda adolatni o'rnatish va zolimlikka qarshi kurashish uchun doimiy ravishda qonunlar va axloqiy me'yorlar tizimini yaratib kelgan. Masalan, Hammurapi kodeksining "ko'zga ko'z, tishga tish" prinsipi o'z davri uchun adolatning universal tushunchasini ifodalagan bo'lsa, zamonaviy G'arb falsafasida John Rawlsning "Adolat nazariyasi" asarida adolatni jamiyatdagi eng past qatlam manfaatlari nuqtai nazaridan belgilash g'oyasi ham universal insoniy intilishlarni aks ettiradi. Biroq, bu universal intilishlarning amaliy tatbiqi va talqini madaniyatdan madaniyatga farq qiladi. Misol uchun, ko'plab an'anaviy jamiyatlarda adolat tushunchasi jamoaviy manfaatlar ustuvorligiga asoslangan bo'lsa, individualizm kuchli bo'lgan G'arb jamiyatlarida shaxsiy huquqlar va erkinliklar adolatning markazida turadi. Hammurapi kodeksida qonun buzgan kishiga beriladigan jazo uning ijtimoiy mavqeiga qarab o'zgarishi, ya'ni erkin insonning quli uchun qilingan gunoh bilan uning o'zi uchun qilingan gunohga boshqacha yondashilishi, adolatning nisbiy tabiatini ko'rsatadi.