KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida soliq tushumlari 2023-yilda 212 trillion so'mga yetdi, bu yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 20% dan ortig'ini tashkil etadi va 2022-yilga nisbatan 15% o'sishni ko'rsatmoqda [1]. Davlat byudjetining deyarli 80%i aynan soliq tushumlari hisobidan shakllanadi [2]. Bu ko'rsatkichlar soliqlar davlatning iqtisodiy barqarorligini ta'minlashdagi markaziy rolini yaqqol ko'rsatadi. So'nggi yillarda soliq siyosatidagi islohotlar, jumladan, soliq stavkalarini pasaytirish va soliq ma'muriyatchiligini soddalashtirish, xususan, 2020-yilda QQS stavkasini 20%dan 15%ga, 2023-yilda esa 12%ga tushirilishi, biznes muhitini yaxshilash va investitsion jozibadorlikni oshirishga xizmat qilmoqda [3]. Shuningdek, 2024-yildan boshlab QQS stavkasining 12% qilib belgilanishi iqtisodiyotdagi real sektor korxonalari uchun qo'shimcha imkoniyatlar yaratishi kutilmoqda. Mazkur mavzu, ya'ni "Soliqlar va soliqqa tortish" fani predmeti, vazifalari va o'rganish usullari bugungi kunda O'zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi sharoitida alohida dolzarblikka ega. Mamlakatimizda bozor islohotlarini chuqurlashtirish, raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish va aholi farovonligini oshirish vazifalari bevosita samarali soliq tizimi bilan bog'liq. Soliq siyosati davlatning moliyaviy barqarorligini ta'minlash bilan birga, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va ijtimoiy tenglikni ta'minlashda muhim vosita hisoblanadi. Biroq, soliq ma'muriyatchiligidagi ba'zi kamchiliklar, "yashirin iqtisodiyot" hajmining yuqoriligi va soliq yukini optimal taqsimlash muammolari hal etilmagan holda qolmoqda, bu esa soliq tizimini yanada takomillashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Soliqlar nazariyasi va amaliyoti jahon miqyosida ko'plab atoqli iqtisodchilar tomonidan chuqur o'rganilgan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqotlar" asarida soliqqa tortishning klassik prinsiplarini (tenglik, aniqlik, qulaylik, tejamkorlik) ishlab chiqqan va soliq yukining adolatli taqsimlanishi zarurligini ta'kidlagan [5]. Jon Meynard Keyns (1936) soliqlar va davlat xarajatlari orqali iqtisodiyotni tartibga solishning fiskal siyosat nazariyasini asoslab bergan, ayniqsa iqtisodiy inqiroz davrlarida soliqlar aggregat talabni boshqarishda muhim rol o'ynashini ko'rsatgan [6]. Artur Laffer (1970-yillar) Laffer egri chi ...