KURS ISHI

KIRISH Raqamli iqtisodiyotda huquqiy institutlarning (raqamli shartnomalar, smart-kontraktlar) roli va ularni joriy etishdagi asosiy to‘siqlar mavzusidagi ushbu kurs ishi bugungi globallashuv sharoitida iqtisodiy munosabatlarni raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi fonida alohida dolzarblik kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 6,2% ga yetgan bo‘lib [1], bu ko‘rsatkichning 2030-yilga qadar 20% ga yetkazilishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu o‘sish sur’atlari elektron tijorat, blokcheyn texnologiyalari va raqamli aktivlarning keng qo‘llanilishini nazarda tutadi. Xususan, Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, global elektron tijorat bozori hajmi 2023-yilda 6,3 trillion dollarni tashkil etgan va yillik o‘sish sur’ati 13,8% ni tashkil etmoqda [3]. O‘zbekistonda ham elektron tijorat hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 40% ga o‘sib, 21,5 trillion so‘mga yetgan [4], bu esa raqamli shartnomalar va smart-kontraktlarga bo‘lgan ehtiyojni keskin oshirmoqda. Kripto-aktivlar savdosi hajmi ham so‘nggi yillarda sezilarli darajada o‘sib, 2023-yilda dunyo bo‘yicha kunlik savdo hajmi 100 milliard dollardan oshgan [5]. Ushbu jarayonlar yangi turdagi huquqiy munosabatlarni, shu jumladan raqamli shartnomalar va smart-kontraktlarni tartibga solishni taqozo etadi. Mazkur institutlar tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish, bitimlar shaffofligini oshirish va ijro nazoratini avtomatlashtirish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qilishi mumkin [6]. Biroq, ushbu jarayonlar bilan bog‘liq huquqiy noaniqliklar, tartibga solishdagi bo‘shliqlar va texnologik xavfsizlik muammolari raqamli iqtisodiyotning to‘laqonli rivojlanishiga to‘siq bo‘lmoqda [7]. Raqamli iqtisodiyotda huquqiy institutlarning ahamiyati, ayniqsa raqamli shartnomalar va smart-kontraktlarning joriy etilishi, iqtisodiy rivojlanishning muhim omiliga aylangan. An’anaviy huquqiy tizimlar raqamli texnologiyalar keltirib chiqarayotgan yangi munosabatlarni to‘liq qamrab ololmayotgani sababli, bu sohada qator muammolar yuzaga kelmoqda [8]. Jumladan, raqamli shartnomalarning yuridik kuchini tan olish, elektron imzo standartlari, smart-kontraktlarning ijrosini ta’minlash va nizolarni hal etish mexanizmlari bo‘yicha huquqiy asoslarning yetarli emasligi asosiy to‘siqlardan hisoblanadi [9]. Shuningdek, blokcheyn texnologiyasiga asoslangan DeFi (markazlash ...