KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligi yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 2023-yil yakunlari bo‘yicha 25,6% ini tashkil etdi, bu soha iqtisodiyotning lokomotivi ekanligini ko‘rsatadi [1]. Ayni paytda agrar soha eksport hajmi 3,6 milliard AQSh dollariga yetdi, bu mamlakatning umumiy eksportining muhim qismini tashkil etadi [2]. BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, jahon oziq-ovqat bozori 2023-yilda 8 trillion AQSh dollaridan oshib, keyingi besh yilda o‘rtacha 3,5% yillik o‘sishni prognoz qilmoqda [3]. Ushbu raqamlar agrar munosabatlarning nafaqat milliy, balki global iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi hal qiluvchi rolini yaqqol namoyon etadi. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan talabning doimiy o‘sishi, aholi sonining ko‘payishi va iqlim o‘zgarishlari bilan bog‘liq muammolar agrar munosabatlarni bozor tizimi sharoitida chuqur tahlil qilish va takomillashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Bugungi kunda agrar munosabatlarni bozor tamoyillari asosida modernizatsiya qilish dolzarb muammolardan biridir. O‘zbekistonda yerga egalik qilish va undan foydalanish, fermer xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini yanada takomillashtirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining qiymat zanjirini optimallashtirish bo‘yicha hal etilmagan masalalar mavjud [4]. Masalan, dehqon xo‘jaliklarining kichik maydonlariga nisbatan resurslarning samarasiz taqsimlanishi, agrar sohaga innovatsion texnologiyalar va ilg‘or xorijiy tajribani joriy etishdagi qiyinchiliklar, shuningdek, subsidiyalash va kreditlash tizimini yanada shaffoflashtirish kabi jihatlar dolzarblik kasb etadi. Bozor sharoitlariga moslashgan agrar munosabatlarni shakllantirish orqali oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, qishloq aholisi daromadlarini oshirish va mamlakatning eksport salohiyatini mustahkamlash mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ko‘plab taniqli olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Masalan, Teodor Shults (Theodore Schultz) o‘zining “An’anaviy qishloq xo‘jaligini o‘zgartirish” (Transforming Traditional Agriculture, 1964) asarida qishloq xo‘jaligi rivojlanishida inson kapitali va texnologik innovatsiyalarning rolini asoslab bergan, bu agrar sohada samaradorlikni oshirish uchun ta’lim va ilmiy tadqiqotlarga sarmoya kiritish zarurligini ta’kidlaydi [5]. Duoglas Nort (Douglass North) institutlar iqtisodiy nazariyasi doirasid ...