KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda aholi jon boshiga nominal daromadlar 23,4 mln so'mni tashkil etgan bo'lsa [1], bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 17,9% ga oshgan [1]. Biroq, ushbu o'sish fonida inflyatsiya darajasi ham yuqoriligicha qolmoqda, 2023-yilda iste'mol narxlari indeksi 9,0% ni tashkil etdi [2], bu esa aholining real daromadlari o'sish sur'atlarini pasaytirishga olib keladi. Daromadlar taqsimotidagi tengsizlik ham dolzarb muammo bo'lib qolmoqda: 2022-yilda Gini koeffitsiyenti 0,277 ni tashkil etgan [1], bu rivojlangan mamlakatlardagi ko'rsatkichlardan yuqoriroqdir va ijtimoiy qatlamlanishning mavjudligidan dalolat beradi. Xususan, respublikada aholi daromadlari tarkibida ish haqi ulushi 2023-yilda 60,3% ni tashkil etgan bo'lsa [1], tadbirkorlik faoliyatidan olingan daromadlar ulushi 25,1% [1], transfertlardan olingan daromadlar esa 14,6% ni tashkil etdi [1]. Bu raqamlar, aholi daromadlarini shakllantirishning asosiy manbalarida muayyan nomutanosibliklar mavjudligini ko'rsatadi, bu esa ularning barqarorligiga ta'sir qilishi mumkin. Aholi daromadlari, uning turlari va shakllanish manbalarini tadqiq etish bugungi kunda iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, kambag'allikni qisqartirish va aholi turmush darajasini oshirish nuqtai nazaridan g'oyat muhimdir. Global va mahalliy iqtisodiy jarayonlar, xususan, jahon bozorlaridagi o'zgarishlar, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va pandemiyaning iqtisodiy oqibatlari aholi daromadlari shakllanishiga bevosita ta'sir ko'rsatmoqda. Bu mavzu O'zbekiston uchun ham alohida ahamiyatga ega, chunki mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayoni va aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish strategiyalari doirasida daromadlar siyosatini takomillashtirish dolzarb vazifadir. Daromadlarning shakllanish manbalarini diversifikatsiya qilish, mehnat bozoridagi samaradorlikni oshirish va ijtimoiy adolat tamoyillarini ta'minlash bo'yicha yechimlar izlash hozirgi zamon iqtisodiyotining hal etilmagan muammolari sirasiga kiradi. Aholi daromadlari nazariyasi va amaliyoti jahon iqtisodiyoti adabiyotlarida keng tadqiq qilingan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida mehnat taqsimoti va bozor mexanizmlari daromadlar shakllanishida asosiy rol o'ynashini ko'rsatib o'tgan [ ...