KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Kimyo sanoati korxonalari uyushmasi ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatimizda kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 1,5 milliard dollardan oshdi, bu umumiy sanoat ishlab chiqarishining qariyb 7% ini tashkil etadi [1]. Xususan, neft-kimyo va gaz-kimyo sanoati mahsulotlari hajmi 2022-yilga nisbatan 12,3% ga o'sgan bo'lib, ushbu tarmoqdagi akrolein va uning hosilalariga bo'lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda [2]. Global miqyosda esa akrolein bozori 2023-yilda 1,3 milliard dollarga baholangan va 2030-yilga borib yillik o'rtacha 5,8% o'sish sur'ati bilan 2 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa uning polimerlar, qoplamalar va agrokimyoviy moddalar ishlab chiqarishdagi muhim rolini ko'rsatadi [3]. Ushbu ko'rsatkichlar akroleinning nafaqat xalqaro miqyosda, balki O'zbekistonda ham kimyo sanoatining rivojlanishidagi strategik ahamiyatini yaqqol namoyish etadi. Ushbu kurs ishi aynan akrolein mavzusini tanlashining dolzarbligi, uning kimyo sanoatining barqaror rivojlanishidagi asosiy rolidan kelib chiqadi. Akrolein – bu ko'plab muhim kimyoviy moddalar, jumladan metionin, glitsidol, akril kislotasi va piridin asoslari sintezida asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi [5]. Biroq, ushbu muhim birikmaning ishlab chiqarilishi va boshqaruvi bilan bog'liq bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, akroleinning yuqori toksikligi [6], atrof-muhitga salbiy ta'siri va ishlab chiqarish jarayonlarida yuqori energiyaning talab qilinishi ekologik va iqtisodiy barqarorlik nuqtai nazaridan jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. O'zbekiston sharoitida ushbu birikmaning samarali va ekologik toza ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish, risklarni boshqarish hamda xalqaro tajribani mahalliy sharoitga moslashtirish masalalari yetarli darajada o'rganilmagan. Shuningdek, mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining optimallashuvi, chiqindilarni qayta ishlash va xavfsizlik choralarini kuchaytirish bo'yicha aniq mexanizmlar ishlab chiqilmaganligi sababli, akrolein bilan bog'liq ishlab chiqarish jarayonlari xavfsizlik va ekologik barqarorlik nuqtai nazaridan cheklovlarga ega. Akrolein sintezi, xossalari va qo'llanilishi bo'yicha xalqaro miqyosda bir qator fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, J. Smith (2015) o'z tadqiqotida akrolein sintezining propilenning selektiv oksidlanishi orqali yuqori hosildorlikka erishishning ya ...