KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yil yakuniga ko'ra, aksiyadorlik jamiyatlari soni 600 dan oshib, ularning jami ustav kapitali 250 trillion so'mni tashkil etgan [1]. Qimmatli qog'ozlar bozori aylanmasi esa shu davrda 15 trln so'mdan oshgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 30% o'sishni anglatadi [2]. Respublika bo'yicha aksiyadorlik jamiyatlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 35% atrofida ekani qayd etilgan [3]. Biroq, fond bozorining umumiy kapitalizatsiyasi yalpi ichki mahsulotga nisbatan hali ham past darajada, taxminan 5-7% atrofida saqlanib qolmoqda, bu rivojlangan davlatlardagi 50% dan yuqori ko'rsatkichlardan ancha pastdir [4]. Xorijiy investitsiyalarning aksiyadorlik jamiyatlariga jalb qilinishi umumiy investitsiyalar hajmining 10-12% ini tashkil etib, bu ko'rsatkichni oshirish ustuvor vazifa hisoblanadi [5]. Hozirgi davrda aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlik kapitalini samarali boshqarish iqtisodiy o'sishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Jamiyatlarni modernizatsiya qilish, xususiylashtirish jarayonlarini chuqurlashtirish va korporativ boshqaruvni takomillashtirish sharoitida aksiyadorlik kapitalini shakllantirish, undan foydalanish samaradorligini oshirish masalasi ayniqsa dolzarblik kasb etadi. Mamlakatimizda aksiyadorlik jamiyatlarining faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy baza doimiy ravishda takomillashtirilib borilsa-da, amaliyotda aksiyadorlar huquqlarini himoya qilish, fond bozorini rivojlantirish, IPO jarayonlarini jadallashtirish va korporativ boshqaruv shaffofligini oshirishda qator muammolar mavjud. Xususan, aksiyadorlik jamiyatlarida moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, risklarni boshqarish hamda investitsion jozibadorlikni oshirish bo'yicha ilmiy asoslangan yechimlar va amaliy tavsiyalar yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, Nobel mukofoti sovrindori Merton Miller (1958) Franco Modigliani bilan birgalikda aksiyadorlik kapitalining strukturasiga oid muhim teoremalarni ilgari surib, moliyaviy qarorlar va kompaniya qiymati o'rtasidagi bog'liqlikni tahlil qilgan [6]. Michael Jensen va William Meckling (1976) agentlik nazariyasini ishlab chiqib, aksiyadorlar va menejment o'rtasidagi manfaatlar to'qnashuvini hamda korporativ boshqaruvdagi muammolarni o'rganganlar [7]. Eugene Fama (1970) samarali bozorlar gipotezasini taqdim et ...