KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda tarixiy tadqiqotlarga boʻlgan eʼtiborning ortishi soʻnggi yillarda yaqqol kuzatilmoqda, jumladan, 2023-yilda tarix fanlari boʻyicha nashr etilgan ilmiy maqolalar soni 2020-yilga nisbatan 45% ga oshgan [1]. Milliy arxiv fondlariga murojaatlar soni esa oxirgi uch yilda 27% ga koʻpayganligi qayd etilgan [2]. Bu koʻrsatkichlar, ayniqsa, XIV-XVIII asrlar davri tarixiga oid tadqiqotlarning dolzarbligini yaqqol koʻrsatadi. Ushbu davrga oid adabiy manbalarni oʻrganish, ularning ilmiy qimmatini aniqlash va tarixiy voqealarni xolisona yoritish Oʻzbekistonning boy madaniy merosini saqlab qolish va kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhimdir [3]. Ashtarxoniylar davri esa Buxoro xonligi tarixining eng murakkab va ayni paytda oʻrganilmagan davrlaridan biri boʻlib, uning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti koʻplab noaniqliklarni oʻz ichiga oladi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa ahamiyatli, chunki globallashuv sharoitida har bir xalq oʻzining tarixiy ildizlarini mustahkamlashga intilmoqda. Ashtarxoniylar davrining tarixiy adabiyotlarda yoritilishini oʻrganish, oʻsha davr manbashunosligi va uning ilmiy talqini bilan bogʻliq qator muammolarni hal etishga yordam beradi. Jumladan, baʼzi manbalarning biryoqlama yondashuvlari, ayrim voqealarning siyosiy qarashlar asosida turlicha talqin qilinishi yoki umuman eʼtibordan chetda qolishi kabi muammolar hali ham toʻliq bartaraf etilmagan [4]. Ushbu tadqiqot Ashtarxoniylar davriga oid adabiyotlarning xolis tahlilini amalga oshirish, mavjud boʻshliqlarni aniqlash va tarixiy voqealarga yangicha nazar bilan qarash imkonini beradi. Ashtarxoniylar davri tarixining jahon olimlari tomonidan oʻrganilishiga eʼtibor qaratadigan boʻlsak, Rossiyalik sharqshunos B. A. Axmedov (1965) oʻzining “Istoriya Balxa (XVI–XVIII vv.)” asarida Ashtarxoniylar sulolasining Balx viloyatidagi boshqaruv tizimini va ijtimoiy tuzilmasini chuqur tahlil qilgan holda, bu davrning siyosiy jarayonlariga yangicha yondashuvni taklif etgan [5]. Amerikalik olim Devin DeWeese (1994) “Islamization and Native Religion in the Golden Horde” nomli fundamental asarida moʻgʻullar davri va keyingi davrlardagi diniy oʻzgarishlarni oʻrganar ekan, Ashtarxoniylarning diniy siyosatini ham bilvosita tahlil qilgan [6]. Fransiyalik tarixchi Jean-Paul Roux (1984) “Histoire des Turcs” asarida Markaziy Osiyo turkiy xalqlarining umumiy tarixini yoritib, Ashtarx ...