KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning kimyo sanoati keyingi yillarda barqaror rivojlanish tendensiyasini namoyish etib, mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 2023-yilda 2.5% dan 2.8% ga ko'tarildi, bu ko'rsatkich global o'rtacha ko'rsatkichdan yuqoridir [1]. Xususan, neft-gaz va kimyo mahsulotlari eksporti hajmi 2022-yilda 1.3 milliard dollarni tashkil etgan bo'lsa, 2023-yilda 1.5 milliard dollarga yetdi [2]. Ushbu o'sish sur'atlari respublikada kimyoviy xomashyo, jumladan, atsetilen qatori uglevodorodlariga bo'lgan talabning oshishini ko'rsatadi. Atsetilen va uning hosilalari sintetik kauchuk, plastmassa, organik erituvchilar va dorivor moddalar ishlab chiqarishda muhim oraliq mahsulot sifatida xizmat qiladi. Global atsetilen bozori hajmi 2023-yilda 10.5 milliard dollarni tashkil etib, 2028-yilga borib 14.8 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yiliga o'rtacha 7.1% o'sishni anglatadi [3]. O'zbekistonning sanoatni modernizatsiya qilish strategiyasida yuqori qo'shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishga e'tibor qaratilayotgani sababli, atsetilen kimyosini chuqur o'rganish va uning amaliy qo'llanilishini optimallashtirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Atsetilen qatori uglevodorodlarining oksidlanish, polimerlanish va metallorganik birikmalar bilan reaksiyalari kimyo fanining fundamental yo'nalishlaridan biri bo'lib, uning tadqiqoti sintetik organik kimyo, materialshunoslik va neft-kimyo sanoati uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Hozirgi kunda yuqori samarali va tanlab reaksiyaga kirishuvchi katalizatorlar yaratish, atsetilendan yuqori polimerlar olish usullarini takomillashtirish va atsetilen asosidagi metallorganik birikmalarning yangi sintez yo'llarini topish borasida qator yechilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, atsetilen uglevodorodlarining barqaror va xavfsiz texnologiyalar asosida keng miqyosda qo'llanilishini ta'minlash, ulardan olingan mahsulotlarning atrof-muhitga ta'sirini kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish masalalari ilmiy jamoatchilik oldida turgan muhim vazifalardir. Shuningdek, mavjud ishlab chiqarish jarayonlarining energiyatejamkorligini oshirish va xomashyo sarfini optimallashtirish bo'yicha ilmiy yondashuvlar yetarli darajada rivojlanmagan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda keng qamrovli tadqiqotlar obyekti bo'lib kelgan. Masalan, N.R. Kochetkov (1960-yillar) atsetilen uglevodorodlarining g ...