KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining umumiy yer maydoni 448.9 ming kvadrat kilometr bo'lib, uning qariyb 45% ini cho'l va yarimcho'l hududlar tashkil etadi [1]. Ushbu hududlarning bioxilma-xilligini saqlash, ayniqsa Baday-To'qay kabi noyob ekotizimlardagi qush turlarini o'rganish muhim ahamiyat kasb etadi. So'nggi o'n yillikda O'zbekistonda qush turlarining populyatsiyasi qariyb 15-20% ga kamayganligi kuzatilmoqda [2]. Global miqyosda esa, har yili 1.2% dan ortiq qush turlari yo'qolib borayotganligi haqida ma'lumotlar bor [3]. Xalqaro Ramsar konvensiyasi doirasida O'zbekistondagi suv-botqoqlik yerlari, jumladan Baday-To'qay qo'riqxonasi ham muhofazaga olingan bo'lishiga qaramay, mazkur hududdagi ornitofaunaning holati to'liq o'rganilmagan. Shuningdek, 2023-yilda brakonerlik holatlari soni 2020-yilga nisbatan 28% ga oshgan [4], bu esa qushlarning yashash muhitiga jiddiy tahdid solmoqda. Ushbu tadqiqot, Baday-To'qay ekotizimidagi qushlarning bioxilma-xilligi va ekologiyasining to'liq tahlilini taqdim etish orqali yuqorida qayd etilgan muammolarga e'tibor qaratadi. Mavjud choralar qush turlarining populyatsiyasini barqarorlashtirish va ko'paytirish uchun yetarli emasligi kuzatilmoqda. Ayniqsa, Iqlim o'zgarishlari va antropogen ta'sirlar fonida Baday-To'qay kabi nozik ekotizimlardagi qush turlarining yashash muhiti tobora buzilmoqda. Masalan, Orol dengizi fojiasining oqibatlari natijasida mintaqadagi tuproq eroziyasi 40% ga, chang bo'ronlari soni esa 25% ga oshgan [5], bu esa qushlarning migratsiya yo'llari va yashash sharoitlariga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Mazkur tadqiqot ushbu muammolarni chuqur o'rganish va ularning yechimlariga ilmiy asoslar yaratishga qaratilgan bo'lib, kelajakda samarali himoya choralarini ishlab chiqish uchun asos bo'ladi. Ornitologiya sohasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Shu jumladan, R. MacArthur (1958) qushlar populatsiyalari ekologiyasini o'rganishda resurslardan foydalanish va turlarning yashash joylaridagi taqsimlanish modellari asosida turlar boyligini prognozlash usullarini ishlab chiqqan [6]. J. Terborgh (1989) tropik o'rmon ekotizimlarida qushlarning bioxilma-xilligi va uning saqlanish tamoyillarini o'rganib, yashash muhitining fragmentatsiyasining turlar soniga ta'sirini ko'rsatgan [7]. D. W. Steadman (1995) Tinch okeani orollarida qushlarning yo'qolib ketishi sabablarini o'rganib, ...